( 107 )

وصيّت نامه فقيه و رجال شناس وارسته محمدباقر موسوى خوانسارى

عبدالرضا ايزدپناه

در مهد علم چشم به جهان گشود. جد بزرگوارش سيد جعفر خوانسارى فقيه و محدّثى مسؤوليت بان بود. پدرش ميرزا زين العابدين فقيهى ژرف انديش بود. مادرش به خاندان علم و تقوى نسب مى برد.

سال تولد ميرزا محمد باقر را پدر بزرگ وى پيش از ظهر دوشنبه بيستم صفر يك هزار و دويست و بيست و شش ثبت كرده است. پدر دانشورش همه تلاش را در پرورش و كمال او به كار گرفت. پدربزرگ شهد دين دارى و مسؤوليت پذيرى را در كام او ريخت. پدر افزون بر تربيت خود آموزش وى را

( 108 )

بر عهده گرفت دانشهاى پيش نياز و مقدمات را به نيكى بدو بياموزاند.

پدر پس از رحلت پدربزرگ به اصفهان هجرت كرد تا او و ديگر برادرانش ره كمال را با راهنمايى استادان فن و مردان سير و سلوك در حوزه اصفهان بپيمايند. اصفهان آن روز هنوز رونقى درخور داشت و عالمان بزرگ و ژرف انديشى در رشته هاى گوناگون دانش در آن در كار تربيت نسل جوان بودند. با توجه به جايگاه خانوادگى و اين كه جد اعلاى ايشان روزگارى شيخ الاسلام اصفهان بود نزد علما مكانتى ويژه داشت و همين بسترى شد كه او از فرصتها به نيكى بهره برد و خود را به دانشهاى گوناگون مجهّز كند.1

درحوزه اصفهان از محضر محقق وارسته سيد صدرالدين عاملى شيخ محمد تقى رازى اصفهانى صاحب حاشيه بر معالم سيد محمدباقر شفتى حاج محمد ابراهيم كرباسى صاحب اشارات مير سيد محمد شهشهانى و… بهره هاى علمى و معنوى برد.

با مرحوم سيد صدرالدين صدر اُنسى ويژه داشت و اهميت سيره و تاريخ علما و رجال را از او دريافت.2 در سال

( 109 )

يك هزار و دويست و پنجاه و سه به سفارش پدر به نجف اشرف رخت كشيد تا در آن حوزه به دانسته ها و دانشهاى خويش ژرفا دهد و دامنه آنها را بگستراند.

در نجف اشرف از بزرگانى چون صاحب جواهر3 بهره گرفت و رفت و آمد او بيش تر با صاحب ضوابط سيد ابراهيم قزوينى بود. پس از تلاشهاى بسيار به مقام والايى از اجتهاد و تقوا رسيد. با اين كه استادش از بازگشت او به اصفهان ناخوشنود بود و ماندن در نجف را به او سفارش مى كرد روحيّه مسؤوليت شناس و خدمتگزار او انذار قوم را بر كرسى تدريس در نجف برگزيد.

در اصفهان به تدريس و تربيت شاگرد بسنده نكرد به جاى زعامت حوزه و كاوش در فقه و اصول كارهاى مانده و بايسته انجام را مى جست. اقدام شايسته او در نگارش دائرة المعارف بزرگ رجال و تراجم: (روضات الجنات فى احوال العلماء والسّادات) برخاسته از همين نگاه بود.

اديبى اريب بود هم در زبان فارسى و هم در زبان عربى. به هر دو زبان مى نوشت و به هر دو زبان شعر مى سرود. نوشته هاى او در عقايد معارف اخلاق اصول آن هم به

( 110 )

نظم ترجمه رساله هاى فقهى عربى به فارسى و نگارش كتابهايى چند به زبان فارسى برخاسته از همان دغدغه ارشاد و هدايت مردم و همگانى كردن دانشهاى اسلامى براى بهره بردارى توده هاى علاقه مند به اسلام بود.

اگر هيچ نگارشى از او جز (روضات الجنات) به جا نمانده بود نام او در شمار مرزبانان ميراث شيعى بود. او در روز دوشنبه نهم جمادى الاولى سال هزار و سيصد و سيزده به درود حيات گفت و با تشييعى پرشكوه در بالاى سر مسجد مصلى نزديك تكيه آقا رضى پيش روى قبر مرحوم آقا حسين جيلانى مشهور به لبنانى به خاك سپرده شد.4

براى اطلاع بيش تر از زندگى او ر.ك. روضات الجنات ج105/2; مكارم الآثار ج798/3; فوائد الرضويه403/.

مخاطب وصيت فرزند او فقيه و اصولى بنام آقا سيد محمد مهدى چهارسوقى اصفهانى5 است.

سيد محمد مهدى شرح استدلالى بر تبصره علامه نوشته است. وى پس از هفتاد و سه سال و سه ماه به گاه غروب

( 111 )

آفتاب آفتاب عمرش غروب كرد و در تخت پولاد و در بقعه پدر بزرگوارش دفن شد.مكارم الاثار ج1390/4.

وصيت نامه عربى به تعبير دقيق تر بخش عربى وصيت نامه او كه سفارشهاى اخلاقى او را در بر دارد در شماره 83 / 55 ترجمه و چاپ شده است.

اين بخش از وصيت نامه فارسى است و در چهل و يك سالگى به گاه رفتن به زيارت امام هشتم(ع) در منزل و مكانى بيرون از اصفهان نوشته است. بخشى از آن سفارشهاى اخلاقى است و برخى سفارشهاى خصوصى ما تمام آن را با همه ريزه كارييها آورديم و اين با شماره ويژه نامه مجلّه سازگارتر مى نمود.

اميد است خدا پاس پيروى از راه و مرام اين بزرگان را بهره ما كناد. ان شاء اللّه.

عزيز من! نماز را به وقت بكن.6 اذان در خانه را بلند بگو كه باعث دفع همه ناخوشيهاست.7

دعاى صبح و مساء [شب] را بخوان و به جميع اهل خانه امر كن كه بخوانند.8

با والده9 و برادران و همشيرگان خود بسيار

( 112 )

سلوك خوش كن و دل هر يك را به دست آور كه هم خدا و هم پدر و هم استاد تو كه پدر تو باشد از تو راضى باشند.

روزها را مشغول مطالعه و علم باش و بيكاركنندگان را بخود راه مده.10

از خداوند عالم مسألت كن عزّت دنيا و آخرت را كه بنده گربه اى را نمى تواند عزيز كند.11

هر روز على الحساب يك حزب از قرآن تلاوت نما كه باعث اصلاح امر معاش و رسيدن به مراد مى باشد.

در شبها و روزهاى جمعه اموات خود را سيّما [بويژه] أهل حقوق از ايشان را به سوره يس با الرّحمن12 يا غير آن شاد نما كه خدا تو را شاد كند.

هرساله گوسفند صحيح را قربانى كن اگر چه به قرض كردن باشد چنانچه پيغمبر صلى اللّه عليه واله امر فرمود.13

( 113 )

در دهه عاشورا لامحاله ده مجلس روضه و مصيبت دارى جناب سيدالشهداء عليه التحية والثناء بر پا نما.14

پدر و مادر خود را از ياد خود بيرون مكن اگر چه در قنوت نمازت باشد.

صبح زود برخيز كه وقت أذان لامحاله بيدار باشى تا خداوند وسعت به روزى تو دهد.15

تصدّق در هر ماه و هفته را ترك مكن16 و هر آرزويى كه اطفال مى كنند بى تأمل برآور.17

خانه را متوجه تعميرش باش و در وقت باران و برف ملاحظه ناودان و بامهاى آن را بنما و درها را نيكو متوجه باش و در وقت خوابيدن به خدا بسپار و آية الكرسى را بر اطراف خانه بدم.

سائل را نااميد مكن اگر چه به چيز كمى باشد.

در حساب و كتاب فريب مخور كه پيغمبر

( 114 )

صلّى اللّه عليه واله فرمود: (المغبون لامحمود و لامأجور.)

و بدون اتّفاق بزرگ تر از خود جائى مرو.18 معاشرت با ناجنس مكن و احترام بزرگ تر را بسيار بدار.

و وصيّت در ضمن كه اصل در اين باب است به يك اعتبار بعد از اين كه پدر تو را قضاى حق در رسيد و داعى حق را لبيك اجابت گفت ربع اموال پدرت را كه به تصرّف او بوده از منقول و غير منقول و مطالبات و رقبات و اسباب و غيرها بعد از تقويم نمودن به عادله وقت صرف نما در آنچه كه عمّ جليل تو و نورچشمى ام مير محمد هاشم19 اصلح به حال اين جانب بداند از صلوة و صوم و خمس و رد مظالم احتياطى و وجوه برّ و خيرات و صدقات جاريه و ختم كلام اللّه متّصل از اشخاص عدول حسن القرائة و امثال ذلك بعد از تأمل بسيار; امّا به

( 115 )

شرط تعجيل كه من طاقت انتظار كشيدن در قبر ندارم و از تو نخواهم راضى شد اگر طول بدهى و هر چه صرف مى كنى به نيّت قربت بى شائبه ريا و رؤيايى مريد و دوست صرف كن و باقيات و صالحات بجائى [بمورد] از همين ربع مال حلال براى پدرت باقى بگذار كه چون به هم رسيديم در عالم برزخ و آخرت خواهى ديد كه منفعت او بيش تر عايد خود تو خواهد گرديد و حجّ ميقاتى بخر. البتّه البتّه و نصيب برادران و هميشرگان خود را از سه ربع ميراثى ديگر مال زيادتر و بهتر از خودت عطا كن و نورچشم من ميرزا مسيح20 را برّ و صله بسيار بكن كه من

او را بسيار دوست مى دارم و اگر دوست پدر را بعد از پدر دوستى نكنى عاق خواهى بود و او را اصلاً و مطلقاً مرنجان و در وقت غضب به پدرت ببخش. احمد21 و عطاء اللّه22 را كه ديگر نمى دانم چه سفارش كنم و آن دو دختر

( 116 )

عزيزم23 را كه شيره جان منند پدرى كن كه از شما رنجه نباشند و از پدر و مادر خود راضى باشند. و اين وصيت نامه را در مدّت عمر پيوسته مطالعه نما و آن را نسخه متعدّد كن كه به مرور دهور دست به دست و نسلاً بعد نسل باقى بماند و دستورالعمل ذريه و اولاد حقير باشد كه مرا از ياد ندهند و به يكديگر تعليم نمايند و تا زنده باشى اگر ماهى يك دفعه اقلاً اين وصيت نامه را مطالعه نكنى از تو راضى نمى شوم و اگر آن را سواد كنى: (بنويسى) و همگى بخوانند بهتر است.

ان شاء اللّه تعالى خداوند به حرمت اجداد طاهرين عاقبت ما و شما همه را به خير و عافيت فرمايد و هيچ يك از ما و شما را بر خود وامگذارد. آمين رب العالمين.

( 117 )

پى نوشتها:

( 118 )

فقال: (الذين عن صلواتهم ساهون) يعنى انّهم غافلون استهانوا بأوقاتها.)

جامع احاديث الشيعه ج100/4.

(عليكم بالمحافظة على اوقات الصلاة فليس منّى مَنْ ضيّع الصلوة.)

( 119 )

ج100/4 به بعد.

آداب الصلاة121/.

( 120 )

اسكنه الله مع ابرهيم الخليل فى قبته او درجته.)

پرواز در ملكوت ج5/2.

مكارم الاخلاق301/.

( 121 )

پس از خدا مى خواهد:

الاخلاق جواد شبر116/

( 122 )

بغير المهمّ ضيّع الاهم)

( 123 )

فداى عبوديت نكرده بلكه خود را فداى رفاه كرده است: (العزيز بغير اللّه ذليل) غررالحكم و دررالكلم.

(انّ لكل شيئا قلب و قلب القرآن: (يس)… وفى رواية: تقرء للدّنيا والآخرة و للحفظ من كل آفة وبلية فى النّفس والاهل و الحال.)

(من زار قبر والديه او احدهما فى كل جمعة فقرأ عندهما (يس) غفر اللّه له بعدد كل حرف منها.)

بحارالانوار ج293/88.

(استفرضوا اسخياكم فإنّها مطاياكم على الصّراط.)

( 124 )

در روايت ديگرى ام السلمه به رسول اكرم(ص) عرض مى كند: روز عيد قربان مى رسد پول خريد قربانى ندارم پول قرض كنم و قربانى كنم؟

(فاستقرض فإنّه دين مقضّى.)

بحارالانوار ج297/96

(ايّما مؤمنٍ دَمعت عيناه لقتل الحسين عليه السلام دمعة حتى تسيل على خدّه بوأه اللّه بها غرفاً فى الجنة يسكنه احقاباً.)

ثواب الاعمال على محمد دخيّل 340/.

مكارم الاخلاق305/.

( 125 )

16. صدقه نشانه دغدغه انسان نسبت به همنوعان است و نوع دوستى و نگرانى گرفتاريهاى مردم صفتى است خدايى. خداوند به صدقه دهندگان پاداش بسيار مى دهد از جمله هفتادگونه بلا را از وى دور مى گرداند:

(الصّدقة تسدّ سبعينّ باباً من الشرّ.)

بحار ج132/93.

(ما من شيئ إلا وكّل به ملك إلاّ الصدقة فإنّها تقع فى يداللّه).

همان128/.

( 126 )

در اين زمان صاحب روضات چهل و يكسال داشته و پس از اين وصيت نامه چهل و شش سال نزدگى كرده است.

( 127 )

رياض المسائل مبانى الاصول رساله اى در احوال ابوبصير حاشيه بر قوانين شرح لمعه شرح معالم حاشيه بر اسفار ملاصدرا به نام: تنبيه الحكماء الابرار.

( 128 )

در عرفه سال 1325 چشم از جهان فرو بست و با احترام و بزرگداشت فراوان در تخت پولاد دفن شد.

مكارم الآثار ج1497/5

همان 1704/