( 219 )

مقاله رسيده ارزيابى شيوه استفاده از نوارهاى درسى حوزه هاى علميه

هادى ربّانى

ارزيابى شيوه استفاده از نوارهاى درسى در حوزه هاى علميه

جايگاه و نقش وسائل كمك آموزشى در نظامهاى آموزشى

با پيشرفتهايى كه امروزه در روشهاى آموزشى به وجود آمده اين روشها بسيار به هم نزديك شده اند و آنچه در حال حاضر در اين باره بيش تر مورد توجه و بحث قرار مى گيرد نقش وسائل كمك آموزشى در پيشرفت سير آموزش است. حتى ضرورت و اهميتى كه استفاده از وسايل كمك آموزشى دارد اين مقوله را به نوعى تخصص تبديل كرده است و همين بس كه متخصصان بسيارى براى چگونگى استفاده مطلوب از اين وسائل به تحقيق و بررسى مشغولند و همواره چگونگى استفاده از آنها را زير نظر دارند تا وظيفه اى كه اين وسائل كمك آموزشى

( 220 )

به عهده دارند به درستى انجام شود.

استفاده صحيح و بجا از وسائل كمك آموزشى از مسائل مهم و مورد تأكيد متخصصان اين رشته است. تأكيد فراوان اين متخصصان بر اين است كه به اين وسائل تنها بايد از منظر يك وسيله كمك آموزشى نگريسته شود. همان گونه كه در استفاده نادرست از هر وسيله نتيجه مورد نظر حاصل نخواهد شد در استفاده از وسائل كمك آموزشى نيز چنين است. نقشى كه استفاده صحيح از وسائل كمك آموزشى در سير آموزش به عهده دارد دليل تأكيد فراوان بر اين نكته است; زيرا اگر اين وسائل نقش درست خود را ايفا نكنند نه تنها كارآيى خود را از دست مى دهند چه بسا اثرهاى منفى نيز به جاى خواهند گذاشت.

بحث از وسائل كمك آموزشى و گونه هاى آنها به دليل بسيارى و گوناگونى آنها در اين نوشته نمى گنجد. در گستردگى استفاده از اين وسائل همين نكته بس كه امروزه حتى در آموزش غير مستقيم زبانهاى خارجى به كودكان چند ماهه نيز اين وسائل به كار گرفته مى شود. رايج ترين وسائل كمك آموزشى كه امروزه در دسترس و مورد استفاده همه قرار دارد عبارتند از تخته سياه ـ و به قول امروزيها تخته سفيد ( with board) ـ كتابهاى كمك آموزشى نوارهاى درسى فيلم و…. برخى از وسائل ياد شده سالهاست كه در نظامهاى آموزشى مورد استفاده بوده و استفاده از برخى ديگر در سالهاى اخير گسترش يافته است.

نكته مهم ديگرى كه اشاره به آن لازم است توجه به نوع استفاده از وسائل كمك آموزشى در سيستمهاى آموزشى گوناگون است. در هر نظام آموزشى هدفهاى خاصى مورد نظر است كه در رسيدن به اين هدفها نوع برنامه هاى آموزشى تغيير مى كند; از اين روى در استفاده از وسائل كمك آموزشى بايد توجه داشت كه اين وسائل در چه سيستم آموزشى به كار گرفته مى شود و جايگاه

( 221 )

اين وسايل كمك آموزشى در ايفاى نقش صحيح خود با توجه به هر نظام آموزشى در كجا قرار دارد. لذا در استفاده از وسايل كمك آموزشى نمى توان نسخه واحدى ارائه داد; بلكه موارد استفاده از آن در نظامهاى آموزشى مختلف تغيير مى كند.

اين نوشته به ارزيابى چگونگى استفاده از نوارهاى درس كه يكى از وسايل كمك آموزشى به شمار مى آيد در حوزه هاى علميه مى پردازد و زواياى آن را مى كاود. پيش از پرداختن به چگونگى استفاده صحيح از نوارهاى درسى از آن جا كه ارزيابى اين وسيله كمك آموزشى در نظام آموزشى حوزه هاى علميه مورد نظر است بايد نخست اشاره اى اجمالى به روش تعليمى حوزه داشت و با توجه به ويژگيهاى موجود در روش آموزشى حوزه آن گاه به نقش و جايگاه استفاده از نوارهاى درسى در حوزه هاى علميه پرداخت.

روش آموزشى حوزه هاى علميه

حوزه هاى علميه كه پيشينه آنها به قرنها پيش باز مى گردد از سيستم آموزشى ويژه اى برخوردار بوده و د اراى ويژگيهاى برجسته اى است. يكى از اين ويژگيها كه روش اساسى در آموزش حوزه هاست يادگيرى همراه با فهم و خردمندى است. در اين روش جلسه درس به گونه بحث و تحقيق درباره مسأله مطرح شده در مى آيد و ديدگاههاى ارائه شده تحليل مى شود. اين روش آموزش نه تنها سطح دانش محصل را بالا مى برد بلكه مهارتهاى لازم براى استدلال را در وى پرورش مى دهد.

شهيد مطهرى درباره اين ويژگى بارز روش آموزشى حوزه مى نويسد:

(امتياز متد تحصيلى طلاب نسبت به ساير متدها همين است كه طلاب درس را كه از استاد فرا مى گيرند دقيقاً مطالعه مى كنند و سپس مباحثه مى كنند و مى نويسند و در همان حال دروس ديگر را

( 222 )

تدريس مى كنند. اين جهات سبب مى شود كه طلاب در حدود تحصيلات خود عميق گردند.)1

بناى محصلان حوزه بر طوطى وار به ذهن سپردن مطالب نيست. محصل در جريان يادگيرى نقش فعال دارد. او پيش از درس به مطالعه مى پردازد و مى كوشد با تشخيص مسائل اساسى خود را براى شركت در بحث آماده سازد و با تدريس درسهايى كه خوانده است ژرفاى بيش ترى به آموخته هاى خود مى دهد. منشأ اين شيوه تعليمى به انگيزه تحصيل و تعليم قوى و برتر از اخذ مدرك يا دست يابى به امتياز مادى است.

اين روش خواندن درسها ژرفاى ويژه اى به محصلان حوزه مى بخشد. تفاوت ميان دانشجويان دانشگاه با محصلان حوزه هاى علميه نيز در همين مسأله است. حوزه محصلان خود را با روش آموزشى ويژه اى كه دارد چنين عميق بار مى آورد; اما دانشجويان دانشگاه بيش تر چنين عمقى ندارند.

مشهور است كه مى گويند ويژگى بارز حوزه در اين است كه درسها ا با تعمق مى خوانند و ويژگى بارز دانشگاه نظم قوى حاكم بر آن است.

البته پس از انقلاب اسلامى ديده مى شود كه حوزه از ژرفاى لازمى كه در درس خواندن از آن برخوردار بوده دور مى شود و دانشگاه از نظمى كه بر آن حاكم بوده فاصله مى گيرد.

فايده هاى شركت در جلسه درس

آنچه به اجمال بدان اشاره شد نمايى از روش تعليمى حوزه هاى علميه بود. در اين روش شركت در جلسه درس از موضوعيت خاص برخودار است. نقش شركت در جلسه درس گذشته از اين كه داراى ثواب است در ايجاد زمينه هاى روانى براى درك بهتر مطالب مؤثر است و از نظر تربيتى نيز از اهميت ويژه اى برخوردار است. در اين بخش زمينه هاى روانى و جنبه هاى تربيتى حضور در جلسه درس به اجمال بررسى مى شود:

( 223 )

الف: زمينه اى روانى: حضور در جلسه درس از نظر روانى زمينه اى را پديد مى آورد كه مقدمه فهم بهتر و ژرف تر مطالب درسى مى شود. به برخى از اين زمينه ها اشاره مى شود:

1 . حركت و رفتن به سوى محل برگزارى درس و شركت در جلسه درس از نظر روحى و روانى آمادگيهايى ايجاد مى كند كه محصل بهتر بتواند مطالب درس را بفهمد و به خاطر بسپارد.

2 . تحرك و جنب و جوش استاد در هنگام تدريس كه نشان دهنده علاقه او به فهماندن مطالب است از عوامل افزايش دهنده اثربخشى فعاليتهاى آموزشى است. حركات بدنى تماس چشمى با فرد فرد محصلان بالا و پايين بردن صدا و مواردى از اين قبيل در انتقال مطالب به مخاطبان مؤثر است. اين گونه فعاليتهاى استاد موجب جلب توجه محصلان به مطالب درسى مى شود و زمينه هاى يادگيرى بيش تر را فراهم مى كند.

3 . از نظر روانى فهم و يادگيرى با حضور در جلسه درس بيش تر است چون محصل در برخورد با مشكل وقتى مى بيند محصلان ديگر آن را مى فهمند او نيز غير مستقيم تحت تأثير قرار مى گيرد و مطالب زودتر در ذهن او جاى مى گيرد.

4 . گاهى پرسشهايى كه توسط محصلان در درس مطرح مى شود سبب تشويق برخى ديگر از محصلان در درس خواندن مى شود. همچنين ديدن اين كه بعضى از محصلان خوب درس مى خوانند انگيزه براى شمارى ديگر مى شود.

ب . جنبه هاى تربيتى: حضور در جلسه درس غير از پديد آوردن مقدمات لازم براى فهم ژرف تر مطالب درسى از نظر تربيتى نيز آثارى در پى دارد كه به برخى از اين آثار به اجمال اشاره مى كنيم:

يكى از اين آثار رابطه ميان استاد و محصل در حوزه هاى علميه است. در حوزه هاى علميه مطالب تنها در جلسه درس به محصل منتقل نمى شود

( 224 )

بلكه با رابطه اى كه ميان استاد و محصل در جلسه درس به وجود مى آيد در طى آن استاد شايستگى محصل را در مى يابد و با او ارتباط برقرار مى كند و مطالب مورد نيازى را كه لازم بداند به او منتقل مى كند. بعضى از درسهاست كه استاد محصلان خود را بر مى گزيند. برخلاف درسهاى عمومى كه محصل استاد را بر مى گزيند. راه برقرارى ارتباط استاد با محصل سؤال كردن محصل از استاد در جلسه درس يا پس از جلسه درس است. در همين سؤال كردنهاست كه استاد شايستگى محصل را در مى يابد و رابطه اى كه به آن اشاره شد برقرار مى شود.

از ديگر آثار حضور در جلسه درس تأثير رفتارى استاد برمحصل است. تأثير به اندازه اى است كه حتى رنگ لباس نوع لباس پوشيدن نحوه صحبت كردن و… نيز روى محصلان اثر مى گذارد. يكى از نويسندگان در اين باره مى نويسد:

(معروف است كه يكى از مجتهدان برجسته ايران در قرن گذشته در اوان پيرى به هنگام درس دادن كراراً به خميازه مى افتاد و اين عادت ناخواسته مانند عادتهاى ديگر او مورد تقليد برخى از شاگردان او قرار مى گرفت.)2

از شيوه هاى تبليغ عمل انسان است. عمل از گفتار در تبليغ كارگرتر است. حضور محصل در جلسه درس و ديدنِ مشى عملى استاد در زمينه هاى مختلف در تربيت اخلاقى وى مؤثر است بويژه استادانى كه از ويژگيهاى اخلاق والايى برخوردارند تأثير فراوانى در محصلان خواهند داشت. ويژگيهاى استاد نظير جدى بودن روش درس خواندن راهنمايى محصلان در مواردى كه از او مى پرسند يا بحثى پيش مى آيد چگونگى مراجعه استاد به شكلى كه پيش مى آيد و شيوه حل آن همه در محصل اثر مى گذارد. همچنين محصل از راه مصاحبت مداوم با اساتيد شخصيت علمى خود را مى سازد.

( 225 )

حضور در جلسه درس آثار تربيتى ديگرى نيز دارد. به همين جهت در انتخاب استاد و ويژگيهاى او فراوان تأكيد شده است حتى بعضى بر اين باورند: متنهاى مشكلى كه در كتابهاى حوزوى وجود دارد يك علتش اين مى تواند باشد كه اين كتابها در نزد استاد خوانده شود تا استاد در ضمن درس از نظر تربيتى نيز محصلان را پرورش دهد. دادن برنامه تحقيق به محصل و نظارت استاد بر آن و در نتيجه آشنايى محصل با روش تحقيق از آثار ديگر نقش حضور در جلسه درس است. البته در حال حاضر اين نقصان در درسهاى حوزوى وجود دارد و مى طلبد كه در رفع آن به گونه شايسته كوشيده شود.

فايده ضبط نوارهاى درسى

در سالهاى اخير ضبط نوارهاى درسى در حوزه هاى علميه به سرعت گسترش يافت و مى توان گفت فراگير شد. در برخورد با اين مسأله اظهار نظرهاى گوناگونى ابراز شد. همانند هر مسأله جديدى كه در حوزه برخوردهاى مختلفى را در رد يا اثبات آن بر مى انگيزاند برخورد با اين مسأله نيز از تندروى و كُندروى به دور نبود. برخى به طور مطلق استفاده از نوار درسى را زيان آور دانستند و بعضى ديگر استفاده از آن را به گونه كامل جايز شمردند. اما آنچه در اين ميان مهم به شمار مى آمد برخورد صحيح با اين ميهمان تازه وارد به حوزه هاى علميه بود. در اين باره جز يكى دو مورد كه در نشريات در حد طرح مسأله به آن پرداخته شد تاكنون بررسى كامل و تمام شمولى در اطراف آن انجام نگرفته است.

واقعيت اين است كه از ضبط درسهاى گوناگون (چه از طريق نوار يا فيلم) نه تنها مى توان به عنوان وسائل كمك آموزشى استفاده جست بلكه مى تواند و سيله انتقال پيام گذشتگان به آيندگان نيز باشد. اگر درس علماى گذشته از زمان اختراع ضبط تا زمان حاضر ضبط

( 226 )

شده بود امروز ما منبع عظيمى را در اختيار داشتيم.

اگر درس ولايت فقيه امام در نجف ضبط نمى شد كتاب ولايت فقيه ايشان به دستِ ما نمى رسيد. اگر سخنرانيهاى استاد شهيد مطهرى ضبط نشده بود بسيارى از كتابهاى ايشان كه امروز در دسترس ماست موجود نبود. اگر امروز ما نوارهاى اساتيد بزرگى همچون ميرزاى نائينى و آخوند خراسانى را در اختيار داشتيم از چه مجموعه هاى ارزشمندى برخوردار بوديم.

در هر صورت ضبط برنامه هاى درسى در حوزه هاى علميه دير رايج شد و بايد پيش از اينها از اين وسيله استفاده مى شد و افزون برنوار بايد از وسائل كمك آموزشى ديگرى نيز كه در آموزش غير حوزوى رايج است به كار گرفته شود تا به شكل سمعى و بصرى درسهاى مهم براى آيندگان ضبط و نگهدارى شود.

چگونگى استفاده از نوارهاى درسى

همان گونه كه گذشت نوار درسى يك وسيله كمك درسى است. بهره گيرى از وسايل كمك درسى زمانى مفيد واقع مى شود كه رعايت استفاده بهينه از آنها بشود و آن زمانى است كه به ديد وسيله كمك آموزشى به آن نگريسته شود. در نظام آموزشى حوزه حضور در جلسه درس به دلايلى كه بيان شد از موضوعيت خاصى برخوردار است. پس تا آن جا كه امكان حضور و شركت در جلسه درس وجود دارد بايد در استفاده از نوارهاى درسى پرهيز كرد مگر بنا به ضرورت و اضطرار. برخى از موارد ضرورت و اضطرار را چنين مى توان شمرد:

1 . نبودن استاد براى برخى از درسها.

2 . همزمانى دو درس مهم و مفيد.

3 . در صورت ناكافى بودن درسهاى عمومى و گرايش به آگاهى بيش تر و فهم درست مطالب سنگين.

( 227 )

4 . مرور درسها.

5 . جبران عقب ماندگيها به هر دليلى كه باشد: بيمارى مسافرت و….

6 . دور بودن از حوزه هاى علميه به هر دليل: قبول مسؤوليتهاى اجرايى و….

7 . براى پيشرفت كسانى كه از بهره هوشى بيشترى برخوردارند و درسهاى عمومى آنان را بسنده نيست.

در استفاده از نوارهاى درسى افزون بر در نظر داشتن موارد ياد شده براى استفاده بهينه از آنها رعايت نكاتى نيز لازم است تا بتوان بهره اى را كه با حضور در جلسه درس حاصل مى شود در استفاده از نوارهاى درسى نيز به دست آورد. برخى از اين نكته ها عبارتند از:

1 . وقتهاى مرده براى استفاده از نوارهاى درسى اختصاص داده نشود. همان گونه كه براى گرفتن درسها بهترين وقتها اختصاص داده مى شود براى گوش دادن نوار هم وقت مناسبى اختصاص داده شود.

2 . در هنگام گوش دادن نوار حالت حضور در جلسه درس به خود گرفته شود تا آمادگى بيشترى براى درك بهتر مطالب ايجاد شود; مثلاً در حالت استراحت يا به طور خوابيده گوش دادن به نوار درسى زمينه هاى روانى دريافت بهتر مطالب را از بين مى برد.

3 . اگر در روز يك نوار گوش داده شود مطالب مدت زمان بيش ترى در ذهن مى ماند و جاى خود را باز مى كند. فاصله افتادن بين استفاده از هر نواردرسى در يك روز سبب جا افتادن بهتر مطلب مى شود; اما در صورتى كه روزانه چند درس از نوار گوش داده شود اگرچه در ظاهر پيشترفت بيش ترى حاصل مى شود اما مطالب به زودى از ذهن مى گريزد.

4 . همانند حضور در جلسه درس پيش از استفاده از نوار پيش مطالعه و پس از آن مباحثه شود تا به گونه شايسته ترى از نوار بهره برده شود.

5 . فرض شود نوار همچون كلاس

( 228 )

درس است و امكان بازگشت در آن نيست; چون اگر با اين پيش تصور از نوار استفاده شود كه هر كجاى درس فهميده نشد نوار به عقب برگردانده شده و مطلب دوباره گوش داده شود آمادگيهاى روحى و روانى لازم كه به آن اشاره شد در اين حالت از بين مى رود اگر چه مطلب فهميده شود ولى يادگيرى سطحى و به صورت حفظ مطالب است و به زودى به فراموشى سپرده خواهد شد.

افزون بر برتريهايى كه با حضور در جلسه درس نسبت به استفاده از نوار درسى بر شمرديم و عوارضى كه ممكن است استفاده از نوار درسى در پى داشته باشد يكى از اشكالهاى استفاده از نوارهاى درسى به صورت جايگزينى به جاى حضور در جلسه درس از بين رفتن تربيت استاد است. شكل تحصيل در حوزه چنين است كه بيش تر درس خوانده شده درس داده مى شود. اين كار هم سبب بهتر فهميدن مطالب است و هم موجب تربيت استاد. اگر قرار باشد استفاده از نوار درسى جايگزين حضور در جلسه درس شود مشكل تربيت استاد نيز مطرح خواهد بود.

انگيزه هاى رويكرد به نوارهاى درسى:

همان گونه كه اشاره شد نمى توان در استفاده از نوارهاى درسى در حوزه هاى علميه به طور مطلق حكم صادر كرد بسان گروهى كه به گونه مطلق استفاده از آن را زيان آور دانند و گروهى ديگر كه به گونه مطلق استفاده از آن را مفيد. زمان مخالفت و موافقهاى اين چنينى به سر آمده است. واقعيت اين است كه اين ميهمان تازه وارد به حوزه هاى علميه مورد استقبال قرار گرفته است. بايد كوشيد با توجه به نظام آموزشى حوزه و استفاده درستى كه از اين وسيله كمك آموزشى مى توان برد جايگاه واقعى آن را به شكل صحيح معين كرد. اكنون بيش از چند مؤسسه نوار امانى درسهاى حوزه و هر كدام با عضو داشتن

( 229 )

بيش از چند صد بلكه چند هزار طلبه به كار مشغولند. صفهاى طويلى كه براى دريافت و تحويل نوار در برابر مؤسسه هاى نوار امانى (بويژه در ايام درسى) تشكيل مى شود گواه استقبال فراگيرى است كه از نوار درسى در حوزه هاى علميه به عمل آمده است. از اين روى آنچه در اين ميان مهم به نظر مى رسد ارزيابى و بررسى درست استفاده از نوار درسى و نقش آن در نظام آموزشى حوزه است.

منشأ اصلى روى آوردن بسيارى از طلاب براى استفاده از نوار درسى به جاى حضور در درس پيشترفت درسى است كه استفاده از نوار درسى در پى دارد. برخى مى خواهند ره صدساله را يك شبه بپيمايند. از هر درس در روز يك جلسه بيشتر تشكيل نمى شود ولى با استفاده از نوار درسى گروهى حتى تا ده نوار از يك درس را گوش مى دهند. سرعت و پيشترفت كه گروهى به دنبال آنند براى دست يابى به امتيازهايى است كه براى بهره مندى از آنها به استفاده از نوار درسى روى مى آورند امتيازهايى مانند: ارتقاى رتبه براى دريافت شهريه بيش تر تمديد كارت معافيت تحصيلى دريافت مدارج علمى و….

از انگيزه هاى ديگر رويكرد به استفاده از نوارهاى درسى نبودن برنامه منظم و منسجم در درسهاى حوزه است. زمانى كه برنامه هاى درسى با نظارت و كنترل باشد كسى نمى تواند بدون دليل موجه از شركت در جلسه درس سرباز زند. بى برنامگى است كه سبب پديد آمدن زمينه اى مى شود كه حضور در درس به دلخواه باشد و برخى بدون دليل موجه در درس حضور نيابند و به استفاده از نوارهاى درسى روى آورند بدون اين كه رعايت استفاده صحيح از آن را بكنند. براى رفع اين كاستى بر مديريت حوزه لازم است غير از پنج سال نخست كه تحت برنامه منظم مدارس است درسهاى ديگر را نيز تحت پوشش خود ببرد تا از اين راه افزون بر نظارت بيش تر بر پيشترفت درسى از مشكل بى قاعده

( 230 )

استفاده كردن از نوارهاى درسى و ديگر آثار بد بى برنامگى نيز پيش گيرى شده باشد.

آفتهاى فراوانى كه استفاده غير درست از نوار درسى به دنبال دارد ارزيابى و بررسى بيشترى را مى طلبد. ممكن است ناآگاهى برخى از زيانهاى استفاده از نوار درسى به صورت جايگزينى ناآگاهى آنان از زيانهاى آن باشد كه نياز آگاهى دادن به اين گروه ضرورى به نظر مى رسد; بويژه بر مسؤولان حوزه است كه تدبيرى بينديشند كه اصل يادگيرى همراه با تعمق كه از اصول ديرين حوزه هاست همچون گذشته بر جاى ماند و سير برنامه ريزيها به گونه اى باشد كه اين اصل همواره از اصول ماندگار باشد.

مسؤوليت مديريت حوزه

همان گونه كه نظام آموزشى كشور بر تهيه و توليد لوازم كمك آموزشى از قبيل نوار كتاب و… نظارت دارد مديريت حوزه نيز بايست ابزارهاى لازم را براى نظارت خود ايجاد كند. نظارت بر توليد و عرضه نوارهاى درسى از جهت كمى و كيفى و شايستگى تهيه كنندگان اين نوع وسائل كمك آموزشى از گامهاى نخستين در اين راه است. سطح علمى نوارهاى درسى و چگونگى نوارهايى كه به كار گرفته مى شود… از موضوعات ديگرى است كه نياز به نظارت مستمر دارد.

در كنترل و نظارت بر بعد علمى نوارها افزون بر توجه داشتن از جهت پايين نبودن سطح علمى درسها نگهداشت شؤون اخلاقى و مسائل سياسى را نيز بايد در نظر داشت. همچنانكه روش گروهى از اساتيد است كه در جلسه درس در شوخى كردن حد نگاه نمى دارند بايد توجه داشت كه نوارهاى درس در خارج از حوزه ممكن است مشكل آفرين باشد. بعد اخلاق نگهداشت شؤون روحانيت لازم است متأسفانه برخى اين حريم را حرمت نمى گذارند; از اين روى بايد در كنترل و نظارت اين بعد از مسأله دقتهاى لازم به عمل آيد. مثلاً استادى در يكى از نوارهاى درسى مى گويد:

( 231 )

(من در سراسر عمرم به ياد ندارم نماز اول وقت خوانده باشم.)

اثرات ناشايست اين گونه برخوردها به گونه غير مستقيم در استفاده كنندگان از نوارهاى درسى پوشيده نيست.

در بعد سياسى نيز ممكن است استادى به دليل محدود بودن حوزه درسى اشاره به مسائلى داشته باشد كه در صورت انعكاس آن در حد گسترده مشكل آفرين باشد.

مسائلى از اين دست نظارت و كنترل بيش ترى بر تهيه و توليد نوارهاى درسى مى طلبد. پيشنهاد مى شود همان گونه كه در نظام آموزشى كشور تا زمانى كه وسائل كمك آموزشى مجوز لازم را نگيرد اجازه استفاده از آن صادر نمى شود استفاده از نوارهاى درسى در نوار خانه هاى حوزه و توزيع آنها نيز بايد پس از دريافت مجوز از مديريت حوزه باشد.

از مسائل ديگرى كه در نظارت بر سطح علمى نوارها لازم است توجه به اين نكته است كه سطح علمى درسها فرق مى كند. درسهايى كه شلوغ است به طور معمول مطالب در حد متوسط و حتى پايين تر از متوسط مطرح مى شود علت شلوغى و استقبال از اين نوع درسها همين نكته است و از همين درسها نيز نوار ضبط مى شود. از اين روى اگر كسى بخواهد از نوارهاى درسى استفاده كند با توجه به متوسط بودن سطح بيشن تر نوارها نمى تواند بهره لازم را ببرد پس بايد در كنترل سطح علمى نوارها دقت لازم به عمل آيد.

از مسائل ديگرى كه اشاره به آن خالى از فايده نيست ناسازگارى است كه در گفتار و عمل برخى از اساتيد محترم در خصوص استفاده از نوار درسى ديده مى شود. اين اساتيد بزرگوار گاهى در حوزه هاى درسى خود به شدت استفاده از نوارهاى درسى را منع مى كنند ولى گاه ديده مى شود كه هم آنان به هنگام ضبط درس خود دقتهاى لازم و كامل را به عمل مى آورند تا مبادا نقصى در ضبط برنامه بروز كند و حتى گاهى به دليل نبودن برق و يا خراب بودن

( 232 )

ضبط درس را تعطيل مى كنند بدون اين كه كم ترين توجهى در تباه كردن وقت محصلان حوزه درس خود داشته باشند. آگاهى دادن اين اساتيد بزرگوار به محصلان حوزه هاى درسى خود بويژه اگر با بررسى تمام زواياى مسأله باشد قابل ستايش است; امّا در عمل نيز بايد در رفع اين دوگانگى بكوشند تا آثار سوئى در بر نداشته باشد.

سخن پايانى

نكته اى كه در پايان اشاره به آن لازم است توجه و بررسى بيش ترى است كه موضوع مورد طرح در اين نوشته مى طلبد. به خلاف اين كه تاكنون جز يكى دو نوشته در حد طرح مسأله در اين زمينه در نشريات منتشر نشده و با اهميتى كه مسأله دارد به قدر كافى به آن پرداخته نشده است. از همه كسانى كه به گونه اى در اين موضوع نظر يا سخنى براى طرح دارند بويژه اساتيد و مدرسان حوزه كه به گونه اى درگير با موضوع هستند انتظار مى رود كه با طرح ديدگاههاى خود زواياى گوناگون مسأله بيش تر شكافته شود حتى ضرورت دارد گزارشهاى مستندى در اين زمينه تهيه شود كه در آنها ديدگاههاى استفاده كنندگان توليد كنندگان و اساتيدى كه برنامه درس آنها ضبط مى شود طرح شود تا زواياى مسأله بيش تر شكافته و شناخته شود و در نتيجه بتوان با توجه به ويژگيهاى نظام آموزشى حوزه از اين وسيله كمك آموزشى استفاده بهترى كرد.

پى نوشتها: