( 157 )

دريچه‏اى به فرهنگ رفتار

تلاش حوزويان در صحنه‏هاى گونه گون اجتماعى، پس از پيروزى انقلاب اسلامى به اوج خود رسيد. روحانيت در سياست، مديريت، اجرا، قضاوت، فرهنگ و تمامى امورى كه به گونه‏اى با مسؤوليتهاى حوزوى پيوند دارد، نقش آفرين شد و اكنون پر تلاش بر اين كار است.

پيروزى در اين ميدانها، افزون بر آشنايى با نوع كار و تعهّد عملى در انجام آن، شناخت فرهنگ موجود جامعه و به كارگيرى شايستگيهاى رفتارى را، در برخوردها مى‏طلبد.

نگهداشت آداب و اخلاق نيكو براى روحانيون كه با مردم و جامعه در پيوندند و با مردم سر و كار دارند، ضرور است و هر گز نبايد از نظر پنهان بماند؛ چه اينان، به منظور هدايتهاى فكرى و معنوى و نشر رهنمودهاى دينى، همواره، نيازمند به خط ارتباط و حضور در متن جامعه‏اند.

بى ترديد، اين مسؤوليت آموزشى و پرورشى، يعنى همه مسؤوليت و رسالت

( 158 )

حوزه و حوزويان، جز در سايه ايجاد و حفظ پايگاه و ارتباط مردمى اين نهاد و برخاستگان آن انجام نمى‏يابد و از آن طرف، بروز ارزشهاى اخلاقى در رفتار، به حفظ اين پايگاه پر سابقه حوزه، كمك شايانى مى‏كند. همان سان كه به دريافت تجربى و عقلى و نيز رهنمود وحى مى‏دانيم كه: آميختگى رفتارهاى اجتماعى به ناشايستها و ناآراستگى برخوردار به فضايل و آداب، در گسيختگى و تباه شدن مدار ارتباط و فرو افتادن به انزواى محيطى و اجتماعى، نقش بسيار دارد:

فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظاً غليظ القلب لا نفضوا من حولك. (1)

پس بسبب رحمتى از خدا با آنان نرمى كردى و اگر تند خويى سخت دل بودى، البته از دورت مى‏پراكندند.

برخاسته‏اى از حوزه، كه پس از ساليانى تحصيل، تحقيق و تهذيب پا به عرصه اجتماع مى‏نهد، چگونه زيستن او در ميان جمع، برخوردها، رفتار، گفتار و همه كنشهاى فردى و جمعى او، بيشترين تأثير را در ميزان پيروزيش دارد.

رسالت ترويج دين در جامعه تنها به انجام مراسم، تشكيل همايشها و سخنرانيهاى دينى و نشر آثار فكرى، خلاصه نمى‏شود، بلكه به نمايش گذاردن زندگى سالم دينى و رفت و آمد پذيرفته و خوشايند، در پرتو نگهداشت آداب و اخلاق اسلامى، كاراترين شيوه در اين امر است:

امام صادق(ع)مى‏فرمايد:

«كونوا دعاة بغير السنتكم، ليروا منكم الورع و الاجتهاد و الصّلاة و الخير، فانّ ذلك داعية(2).»

به غير زبان، مردمان را به دين بخوانيد، تا در عمل، از شما پارسايى و دين خواهى و نماز و نيكو كارى ببينند، چه اين خود، دعوت به دين است.

به نيكى با مردمان زيستن، با فكر و فرهنگ آنان آشنا بودن، قهر وكين و مهر و پيوندشان را در زندگى دانستن، با فكر و فرهنگ آنان را شناختن، گام آغاز اين دعوت است و نخستين قدم براى برانگيختن حساسيتهاى دينى آنان:

( 159 )

يا أيها المدثّر. قم فانذر. و ربّك فكبّر. و ثيابك فطهر و الرّجز فاهجر، و لا تمنن تستكثر.3

هان، اى جامه بر خود پيچيده! بر خيز و بيم ده و پروردگارت را بزرگ خوان و جامه ات را پاكيزه گردان و پليدى را دور كن و از سر بسيار بينى منّت منه.

چهره تافته‏اى جدا بافته از مردمان به خود گرفتن، با عالم و آدم بى ارتباط بودن، نظر به گريبان دوختن، نه سنّت دين است و نه آيين تبليغ، بلكه پيرايه‏اى سنگين و تيره بر چهره دين است.

در شريعت اسلام، نه انزوا پسنديده است و نه از جمع بودن و نگه نداشتن آداب. آن نخست گريز از مسؤوليت است و رها گذاردن جامعه براى تاختن پليد سيرتان و اين ديگر، ستيزى است به جهل و نا خواسته با شخصيّت انسانى مردمان، رنجاندن و رماندن آنان و در نهايت، باز ماندن از انجام رسالت خويش.

آميزش با مردم نقطه آغاز براى فرخوانى مردمان به داشتن زندگى دينى است. نشر آموخته‏ها، افشاندن بذر انديشه و حفظ سلامت معنوى و تفكّر دينى در جامعه از اين نقطه آغاز مى‏شود و به همين نقطه نيز پايان مى‏يابد.

به گواه قرآن، سيره رفتارى انبيا و رسولان، بويژه پيامبر اسلام(ص)، اين بود كه پيوسته در ميان جمع و اجتماع بودند. چنان مى‏زيستند كه مردمان و آن گونه كارهاى لازم زندگى را انجام مى‏دادند كه ديگران، بى هيچ فرق و برآوردن نيازهاى بشرى خود. به مانند آنان در كوچه و بازار حضور داشتند، داد و ستد مى‏كردند، به دشت و مزرعه مى‏رفتند و...

بدين سبب، مشركان كه مى‏پنداشتند رسول خدا بايد از تمامى اين امور، به دور باشد، نه در جمع ديده شود، نه در اجتماع كار كند، نه بخرد و نه بخورد، به انكار ريشخند مى‏گفتند:

مال هذا الرّسول ياكل الطّعام و يمشى فى الأسواق(4).

اين چه فرستاده‏اى است كه غذا مى‏خورد و در بازارها راه مى‏رود؟

( 160 )

يا بر اين پندار بودند كه اگر هم خوراك و نياز مادى دارد، بايد از راه معمول و جداى از مردمان باشد:

أو يلقى اليه كنز أوتكون له جنّة يأكل منها(5).

يا گنجى نزدش افكنده مى‏شد، يا بستانى مى‏داشت تا از آن مى‏خورد.

اين حقيقت بر اينان پوشيده بود كه تفاوت انبيأ به مظاهر زندگى نيست و از اين جهت با ديگران يكسانند، بلكه به نگرش و پيام و هدف زندگى است. در دنياى امروز نيز، زندگى برخى سطح انديشان حوزوى همين تصور باطل را تداعى مى‏كند. اينان، به گونه‏اى مى‏زيند كه گويا نيازمندى مادى و جسمى هيچ ندارند و از همه چيز منزّه و مبرّا و از همه كسان به دور.

اما رسولان وحى و پيام آوران الهى اصرار داشتند با مردمان و چونان آنان بزيند و بسان آنان معاش خويش را با تلاش به دست آورند و با اين حال، مردم را بر خدا خوانند و آيين دين را رواج دهند.

«انّ سيرة الأنبيأ جميعاً و هو أدبهم الالهى هو الاختلاط بالناس و رفض التحجّب و الاختصاص و التميّز من بين الناس فكل ذلك ممّا تدفعه الفطرة و هذا أدبهم فى الناس(6).

سيره و ادب الهى تمامى پيامبران آن بود كه در ميان مردم حضور يابند و حجاب زندگى و ويژگى و تمايز داشتن بين مردمان به دور افكنند. چه تمامى اين امور ناپسند سرشت آدمى است.

روحانى، همه تعهد و فعاليّتش بر محور مردم مى‏چرخد؛ حضور در ميان مردم، ارتباط و آمد و شد با مردم، معاشرت و مراوده با مردم، گفت و شنود با مردم، هدايت و راهبرى مردم، آموزش مردم و... به عبارت ديگر، در فعاليتهاى حوزوى، متعلّق حكم مردمند.

از اين رو، بايد در جامعه، مردمى پذيراى حضور روحانى و پذيراى گفت و

( 161 )

شنود با او، به وجود آورد و اگر چنين خاستگاهى به بركت تلاش مهربانانه عالمان و صالحان برخاسته از حوزه‏هاى پيشين، در جامعه كنونى وجود دارد، نخستين وظيفه عملكرد است كه به سبب آن، اين پايگاه مردمى همچنان پايدار بماند.

به گفته مقام معظم رهبرى :

«گنجينه بزرگى از حيثّيت و اعتبار را كه بر اثر تلاش و مجاهدات هزار ساله علماى اسلام به وجود آمده نبايد به غفلتها، بى توجهيها و انحراف از خط معمول روحانيّت خدشه دار كرد، بلكه بايد آن را با تداوم گذشت و فداكارى، درخشنده و مضاعف ساخت (7).»

عملكردى كه به پايدارى پايگاه مردمى و اجتماعى حوزه و حوزويان، در جامعه امروز، چه در صحنه و بايسته بررسى است.

يكى از جهات در خور بررسى، نگرشى مهربانانه و مصلحانه به عملكرد اخلاقى در رفتارهاى اجتماعى حوزويان است. براى اين هدف، به پاره‏اى از رفتارهاى نيك كه بروز آنها سهم بزرگى در پيروزى و پيشبرد هدفهاى حوزوى دارد، اشاره مى‏كنيم:

.1 برخورد سالم:

سرشت و ريخت كارهاى حوزوى و پيوند مستقيم حوزويان با ارزشهاى دينى، شناسه و شخصيّتى را براى آنان به وجود مى‏آورد كه دينداران، از روى علاقه، آنان را گرامى مى‏دارند.

بدين سبب، گاه خود را به پذيرش امورى وا مى‏دارند كه در برخورد با ديگر گروههاى جامعه، هرگز چنين نيست، از جمله: گذشت از حق طبيعى و عرفى خويش و پيش داشتن روحانى بر خود، واگذار كردن جاى خود به وى در مجالس و محافل همگانى، برتر نشاندن او در مجالس و محافل، پيشى نگرفتن در سخن، در

( 162 )

راه رفتن، در ورود و خروج و... اين گونه امور احترام‏آميز، بر خاسته از جايگاهى است كه روحانيان در چشم و دل انسان علاقه‏مند به دين دارد. روحانى را در جلوه‏اى از تقدّس مى‏يابند از اين رو، به اداى احترام و ادب مى‏پردازند.

با تأسف، اين احترام و محبّت، برخى را به برتربينى دچار كرده است، به گونه‏اى كه وظيفه مردم مى‏دانند كه به آنان احترام گذارند. از اين روى، به ديگران احترام نمى‏كنند و برخورد بايسته با مردم ندارند. هميشه و در همه جا، چشم به احترام و ادب ديگران دارند و گاه كنشى از خود نشان مى‏دهند كه اين چشمداشت را مى‏نمايد.

پرهيز از رفتار و برخوردهاى خود بزرگ بينانه همواره بايد در دستور كار باشد.

نا سپاسى در برابر احترام و ادب ديگران، چيزى جز خود بزرگ بينى نيست. هر كس در هر جايگاه اجتماعى كه قرار دارد وظيفه دارد كه به سپاس از احترام ديگران، احترام بگذارد. افزون بر اين، برخورد روحانى بايد درسى از ادب و احترام باشد، همان ادب و احترامى كه شريعت از مؤمنان خواسته است. او، بايد با زبان رفتار، اكرام و بزرگداشت انسان مسلمان را در فرهنگ دين بنماياند و آن را به مردمان بياموزاند.

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

«من أتاه المسلم فأكرمه فانّما أكرم الله عزّ و جلّ.(8)»

كسى كه برادر مسلمانش را با احترام و اكرام بپذيرد، خدا را اكرام كرده است.

اكرام و احترام مسلمانان به يكديگر، بذر مهربانى و دوستى را در ميان جامعه اسلامى مى‏افشاند، آنان را به هم نزديك مى‏كند و دلها را به هم مى‏پيوندد.

روشن است كه روحانيان بيشترين وظيفه را در گسترش اين فرهنگ دارند. پس، نه تنها بايد ادب و احترام مردمان را به بهترين شيوه، پاسخ گويند كه بايد در نگهداشت ادب و احترام بر آنان پيشى بگيرند. همان گونه كه پيامبر(ص) و امامان(ع) در آشكار كردن نيكى و ادب، از ديگران پيشى مى‏جستند.

على(ع) در وصف پيامبر(ص)مى‏فرمايد:

( 163 )

كان رسول الله(ص)... يبدر من لقى بالسّلام (9).

پيامبر(ص) همين كه به كسى مى‏رسيد، در سلام، پيشى مى‏گرفت.

نيز نقل شده:

«اذا لقى مسلماً بدأه بالمصافحة.(10)»

پيامبر(ص) چون به مسلمانى مى‏رسيد ابتدا با او دست مى‏داد.

پيشى گرفتن در سلام و دست دادن، داراى دو جنبه فردى و اجتماعى است: از سويى بت خود خواهى را در درون شخصى در هم مى‏شكند و او را براى فروتنى و ادب بيشتر آماده مى‏كند و از سوى ديگر، شخصيت دادن به ديگران است كه به سبب آن، عواطف انسانى در جامعه برانگيخته مى‏شود، محبّتها آشكار و گسترش مى‏يابد، روح اتّحاد و همبستگى به وجود مى‏آيد و پيوندهاى اجتماعى افراد استوار مى‏شود.

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

«كان رسول الله(ص)... ان كان ليصافحه الرّجل فما يترك رسول الله(ص) يده من يده حتّى يكون هو التّارك.(11)»

پيامبر(ص)، اگر با مردى دست مى‏داد، دست خود را نمى‏كشيد تا اين كه طرف مقابل دست خود را بكشد.

غزالى نقل مى‏كند:

«لقد كان يدعو أصحابه بكناهم اكرماً لهم و استمالة لقلوبهم، و يكنّى من لم يكن له كنية فكان يدعى بما كنّاه به.(12)»

حضرت به جهت بزرگداشت و احترام مردمان، آنان را به كنيه صدا مى‏زد و كسى كه كنيه‏اى نداشت، برايش كنيه قرار مى‏داد و با آن او را مى‏خواند.

نيز همو نقل مى‏كند:

«كان صلى الله عليه و آله لا يدعو أحد من اصحابه و غير هم الّا قال: لبّيك. (13)»

( 164 )

كسى رسول خدا(ص) را صدا نمى‏زد مگر آن كه در جواب مى‏فرمود: لبيّك.

مطالعه اين روايتها نشان مى‏دهد احترام و ادب در برخوردها وظيفه‏اى دينى براى همگان است و براى كسانى كه در جهت رساندن پيام وحى و تفسير شريعت براى مردمان مى‏كوشند، ضرورتى افزون دارد؛ چه، آراستگى رفتار سبب مى‏شود، شخص در نزد مردم پذيرفته شود و او را دوست بدارند. اين پذيرفته شدن و محبوبيت يافتن، توفيقى است بزرگ براى عالم دينى؛ زيرا، پيدايى جايگاه و نفوذ اجتماعى، چه در جمعى كوچك و چه در اجتماعى بزرگ سرمايه نخستين است براى هر فردى حوزوى. سرمايه‏اى كه بدون آن، به انجام رساندن رسالت و نشر باورها و فرهنگ دين، ممكن نخواهد بود.

البته كسانى كه درك و تفسير درستى از خويش، انسان و جامعه دارند و ارج و بهاى انسان، بويژه مؤمنان را در فرهنگ دين مى‏شناسند، مى‏دانند كه داشتن برخوردى محترمانه و مؤدبانه با مردم يك حركت و خوى ساختگى و ظاهرى نيست. اينانا به خاطر دست يافتن به جايگاه و نفوذ اجتماعى، به ديگران احترام نمى‏گذارند، بلكه اين گونه رفتار، برخاسته از فكر و تربيت روحى و روانى آنان است. از سر انديشه و اعتقاد، مردمان را بزرگ مى‏دارند و ادب و احترام مى‏گذارند. از اين روى آراستگى و وارستگى رفتارشان نمايانگر برترى فكرى آنان است، زيرا برترى فرهنگى و تربيت سالم فكرى است كه پشتوانه منش و كنش اخلاقى قرار مى‏گيرد.

رفتار و كنشهاى آدميان از تفكر آنان بر مى‏خيزد. در فرايند رفتار انسان، كمتر عملى را مى‏توان سراغ گرفت كه به هيچ فكر و تصورى، صورت پذيرد. البته پاره‏اى از رفتارها كه بر اثر تكرار و يا به خوى گرفتن بروز مى‏يابند، ذهن عمليات تصور و تصديق را سريع انجام مى‏دهد كه چه بسا شخص متوجه ذهن خويش نباشد، ولى به هر روى، بروز هر عمل در پى فكر پيشين است.

از اين روى، اصلاح رفتار، نيازمند تهذيب اندوخته‏ها و تصورات ذهنى است. بايد كاستيها و ناشايستهاى اخلاقى را از فرهنگ ذهن بزدايد و شايسته‏هاى فكرى را

( 165 )

جايگزين كند. در اين جا، مهم‏ترين باورها و اندوخته‏هاى فكرى كه براى ادب گذاردن و احترام به مردمان لازم است، به اختصار يادآورى مى‏شود.

# باور به شخصيّت مردمان: وقتى شخصيّت فردى را از ديد اخلاقى در نظر مى‏گيريم، گاه از «ارزش وجودى» و «شرافت انسانى» او سخن مى‏گوييم و گاه برتريها و كمالات روحى اش را جست و جو مى‏كنيم. اكنون سخن در ارزش و شرافتى است كه تمامى انسانها به لحاظ خلقت دارند و به سبب آن مسجود ملائك و حامل نفخه الهى و پذيراى تعهّد و مسؤوليت و شايسته اين تكريم والايند:

و لقد كرمّنا بنى ادم... و فضّلناهم على كثير ممّن خلقنا تفضيلاً(14).

و به يقين ما آدميزادگان را كرامت بخشيديم... و آنان رابر بسيارى از آنان كه آفريديم برترى داديم.

در تفكر اسلامى، همه انسانهايى كه برترى و وجهه انسانى خود را حفظ كرده و در ظرف حيات خويش هنر انسان بودن و دغدغه انسان زيستن را دارند، در خور احترام هستند. در اين تفكر، آدم با شخصيّت كسى است كه استعداد، فطرت و ارزش وجودى و ذاتى خويش را به پستى و پليدى نيالايد و آن كه به جهل يا به عمد چنين كند، بى شخصيّت است.

توجه به اين عنصر شخصيت در وجود انسانها را باور و ايمان به آن، زمينه احترام نهادن و بزرگداشت مردمان را در رفتار شخص به وجود مى‏آورد و او را به برخورد سالم وامى دارد. شخصى كه شخصيّت انسانى خويش را مى‏شناسد و از اين جهت در برخورد با ديگران انتظار ادب و برخورد انسانى دارد، بداند كه ديگران نيز، از هر گروه و طبقه و در هر شرايط و موقعيّت اجتماعى، با توجه به شخصيّت انسانى خويش، همين انتظار را، بى كم و كاست، از او دارند. البته ممكن است برتريهاى شخصيت در فردى، شخصيت وجودى فردى ديگر را تحت الشعاع قرار دهد، اما اين به معناى سلب شخصيت از او نيست.

بر اساس معيارهاى اسلامى، وقتى شخصى بر جمع يا كسى وارد مى‏شود،

( 166 )

وظيفه دارد سلام كند و در اين، فرقى بين عالم و عامى نيست، زيرا سلام به هنگام ورود، يك ادب انسانى است در برابر هر كسى كه داراى شخصيّت انسانى باشد.

همين گونه است تمامى آداب پذيرفته‏اى كه در فرهنگ انسانها وجود دارد. بلكه ابراز عاطفه و احساس در برخورد با ديگران، براى انسانهاى كمال يافته و متعالى ضرورتى افزون دارد، زيرا هم الگوى رفتارند و هم در مرتبه برترى قرار دارند.

على(ع) مى‏فرمايد:

اذا زاد علم الرجل زاد أدبه(15).

آن گاه كه آگاهى زياد گردد، ادب افزون شود.

از اين روى، مى‏بينيم آنان كه روح بزرگ و بلند دارند و همواره شخصّيت انسان را از دريچه «أحسن تقويم» مى‏نگرند در برابر مردمان، چنان مهر مى‏ورزند و ادب نشان مى‏دهند كه شايستگى مى‏يابند كه در كلام خدا، به «عظمت» ياد شوند:

«انّك لعلى خلق عظيم.(16)»

براستى تو(پيامبر) اخلاقى با عظمت دارى.

# باور به محبّت خلق: اين باور، ريشه در باور پيشين دارد؛ چه، دوستى و مهر ورزى با مردمان مستلزم ايمان به شخصيّت انسانى آنان و در حقيقت ارج نهادن به آن است. بر خورد دوستانه و ارتباط مهرآميز با آشنا و بيگانه عنصر مهر ورزى را در روح شخص مى‏نماياند و از نوع دوستى او حكايت مى‏كند.

بر پايه باور دينى، مهر ورزيدن به خلق، پس از ايمان به خدا، برترين نشانه خرد و خردورزى است(17). آن كسكه به خاطر خشنودى خدا انسانى را دوست بدارد و از روى مهربانى او را پذيرا شود، با خدا دوستى كرده است:

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

المحبّ فى الله محبّ الله،و المحبّ فى الله حبيب الله.(18)

هر كه براى خدا دوستى كند، دوستدار خداست و او نزد خدا محبوب است.

مردمان را بنده خدا ديدن، به ايمان دينى آنان نظر دوختن، به ارزشهاى پنهان آنان

( 167 )

انديشيدن، آنان را برادر و برابر خويش دانستن، نهال مهربانى را در دل و جان انسان ديندار مى‏نشاند و او را به ارزش و فضيلت بالا مى‏برد:

امام صادق مى‏فرمايد:

ما التقى مؤمنان قطّ الاّكان أفضلهما أشدّهما حبّاً لأخيه.(19)

از ميان دو انسان ديندار، برتر كسى است كه به برادرش، بيشتر مهر بورزد.

وقتى مهر و محبّت به خلق در نهاد انسان باور آيد، طبيعى است كه تلاش مى‏ورزد، برخورد خويش را با محبّت در آميزد و رفتارش را به آداب بيارايد.

پيامبر(ص) مى‏فرمايد:

اذا أحبّ أحد كم أخاه فليعلمه.(20)

# پيراستن ذهن از پندار خود بزرگ بينى: بزرگترين عامل بازدارنده براى اداى احترام و ادب نسبت به همنوعان، وجود پندارهايى است كه به تدريج در فضاى ذهن رسوخ مى‏يابد و انسان خود را از ديگران برتر و بالاتر مى‏بيند. چنين شخصى از نظر روحى و فكرى در حالتى به سر مى‏برد كه همواره منتظر است شخصيّت تصورى و خيالى خود را در رفتار و برخورد با ديگران، جلوه گر بيند. گاه اين حالت، چنان پنهان است كه تا شخص مبتلا، درون جانش را نكاود نمى‏تواند اين حالت را در خود بيابد و به درمان آن بپردازد.

وقتى انسان، در تفكر و فضاى ذهن بر اين پندار باشد كه از كسى يا كسان ديگر به مرتبه و مقام، به شخصيت و منش، به فهم و دانش، به كار و كاردانى و مهارت، به معرفت و معنويت، به وجاهت و نفوذ و... برتر است، اين افكار به طور ناخواسته در رفتارش تأثير مى‏گذارد و او را به بروز كنشها و واكنشهاى منفى و ناپسند وا مى‏دارد. مادام كه به اين آسيب ذهنى مبتلا باشد، گريز از كمند تكبّر و تفاخر، در رفتار و كردار، نا ممكن خواهد بود و در نتيجه توان بر خورد سالم و اخلاقى با مردمان را نخواهد داشت.

( 168 )

بنابراين، دانسته مى‏شود كه آشكار شدن احترام و ادب در رفتار، بر پايه باورها و داوريهاى ذهن نسبت به شخصيت مردمان و شخصيت خود و برتر نهادن يكى از دو محبّت: محبّت خلق و محبّت نفس، استوار است. آن كه به شخصيّت مردمان ايمان بياورد، آن را بپذيرد و برتر نهد، با خلق، مهربان خواهد بود و بر دانش و موقعيّت و شهرت خود، فخر نمى‏كند و هميشه به مسؤوليت و رسالت خويش مى‏انديشيد و در پى راه حل است كه چگونه اين بار را به سر منزل برساند. براى او فرق نمى‏كند منبر و محراب چگونه باشد وچه محفل و مجلسى باشد. براى تبليغ شرطى ندارد. با تمام وجود، به درست پيام رساندن فكر مى‏كند و به بيدار كردن مردم.

اين چنين افرادى وارثان پيامبر هستند. رسالت را به درستى شناخته‏اند و به آن ايمان آورده‏اند.

پيامبر اكرم(ص) درباره اينان مى‏فرمايد:

«انّ العلمأ ورثة الأنبيأ.»(21)

دانشمندان وارثان پيامبرانند.

اين سخن، نه زبان تعارف است و نه گزافه گويى و نه درس و موعظه، بلكه بيان تكليف است و حقيقت و نمود واقعيّت و تبيين چگونگيهاى عالم است در همه ابعاد بودن و زيستن و از جمله: تبيين سلامت بر خورد با مردمان.

.2 پيوند استوار با نسل جوان.

داشتن مخاطبهايى علاقه‏مند براى رساندن پيامهاى دريافتى خويش را دين، ضرورتى است كه همواره حوزويان بايد آن را مهمّ شمارند. جوانان و نوجوانان، هم از استعداد و دريافت بهتر و بالاترى برخوردارند و هم در گرايش ارزشهاى خالص و بالنده دين، شور و نشاط بيشترى دارند.

( 169 )

ابى جعفر احول، از ياران امام صادق(ع)، در بصره به كار تبليغ فرهنگ تشيع و نشر تعاليم اهل بيت(ع) مى‏پرداخت. روزى شرفياب محضر آن حضرت شد، امام(ع) از او سؤال كرد:

«كيف رأيت مسارعة النّاس الى هذا الأمر و دخلولهم فيه؟ قال: و الله انّهم لقليل.

قال: عليك بالأحداث فانّهم أسرع الى كل خير.»(22)

مردم بصره را در سرعت پذيرش اين مكتب چگونه يافتى؟

عرض كرد: گروندگان، اندك هستند.

امام فرمود: به نسل جوان روى آور و در هدايت اينان بكوش؛ زيرا جوانان زودتر به هر خير و صلاحى مى‏گرايند.

امام صادق(ع)، رويكرد به گروه جوان را خاطر نشان مى‏كند و به ابى جعفر احول كه در شهر بصره، در كار تبليغ دين است، يادآور مى‏شود كه در ميان جوانان باطن و روح پاكى دارند. خوبيها را زودتر مى‏پذيرند و به حق مى‏پيوندند و در گرايش به نيكى حساس‏تر و آماده‏ترند.

در نهضت و انقلاب اسلامى، اين واقعيت را به خوبى ديديم. گرايش جوانان و نوجوانان به جريانهاى انقلاب و پيوستن به صف مبارزه عليه نظام ستمشاهى و نقش فراموش نشدنى و عظيم آنان در دفاع هشت ساله، بر كسى پوشيده نيست.

بنابراين، بهره درست از اين سرمايه بزرگ و آماده، بايد در سر لوحه كار هر حوزوى باشد. حوزويان، معاشرت و برخورد خوب و آراسته با اين گروه و نگهداشت آداب و اخلاق براى گرايش دادن آنان به اصالتهاى دينى را هرگز نبايد ناديده انگارند.

برخورد و معاشرت با اين نسل، چونان برخورد و معاشرت با ديگر افراد جامعه، بايد آميخته به احترام و ادب اسلامى باشد، بى هيچ كاستى. بلكه بايد در برخورد با اينان، ادب و احترام بيشترى از خود آشكار كرد و چهره زيبا و پوياى مكتب تشيع را به زيبايى و آراستگى، در برابر روح جمال گرا و پر شور و پر ذوق آنان، به نمايش گذارد.

( 170 )

سوكمندانه رويكرد جدّى و برنامه ريزى شده در حوزه‏ها به جوانان نيست. از نشست و برخاستها و همدليها و همراهيها، آن گونه كه بايد و شايد، خبرى نيست.

و بسيارى، به هنگام برخوردبا اينان، بيش از آن كه به فكر احترام گذاردن به جوانان يا نوجوانى باشند و در گرايش او، به دين بينديشند، منتظر مى‏مانند تا او ادب و احترام نشان دهد. غافل از اين كه اگر يك جوان يا نوجوان، ادب ببيند، زودتر از ميانسال و كهنسال دگرگون مى‏شود و گرايش به دين مى‏يابد.

بى گمان، برخورد محبت‏آميز با جوان و ابراز علاقه‏مندى به او و سرنوشت او، در روح پذيراى او، در صفحه باطن و ضمير پاك او، تا شامگاه عمر، نقشى پايدار بر جاى مى‏گذارد و زمينه خوبى براى داورى و واكنش درست وى، در برخورد با مظاهر دين و حاملان آن به وجود مى‏آورد.

برخورد گيرا با جوان، در طوفان شك و ترديدهاى فكرى دوران جوانى، نقش تعيين كننده‏اى در گرايش و پذيرش فرهنگ دينى دارد. يك برخورد سالم، گاه، انگيزه‏ها، گرايشها و باورهايى را در روح و تفكرّ و تعهّد بالنده دينى متوجه كرد. لطافت عرفان دين را نماياند، آرمان بر پايى عدالت را و لذّت سوختن و ذوب شدن به پاس از عقيده و آرمان و انديشه را به او فهماند. نو گرايى جوان را بايد دانست و چهره نوين و نوپذير ديانت را به او نشان داد. نبايد به خاطر نا پختگى و نا آزمودگيش در معاشرت و ابراز ادب و احترام، او را راند و با او همراه و همنشين نشد، بلكه بايد به بالندگى و اقتدار روحى و شخصيت پنهانش و او را پذيرفت.

يكى از انگيزاننده‏هاى اصلى جوان در گرايش و گزينش، سازگارى و انطباق با

( 171 )

حالتهاى روحى اوست. بايد بكوشيم پوششى از هنر را بر تمام نصيحتهاى خود داشته باشيم. بى پرده سخن نگوييم و نصيحت نكنيم. و قالبهاى هنرى و ادبى داشته باشيم. بى پرده سخن نگوييم و نصيحت نكنيم. در قالبهاى هنرى و ادبى امروزين، او را به سوى مقصدى كه مصلحت اوست، رهنمونش شويم. امروز كسى كه زبان ادبيات و هنر را نداند، در برخورد با نسل جوان، بى سخن و گنگ است.

برخورد خشك و منفس گرايانه با امورى مانند: تفريح، تحرّك، نشاط، ورزشهاى فكرى و بدنى، گردشهاى جمعى و كارهايى مانند اينها، يا حرام دانستن برخى از سرگرميها و بازيهاى فكرى كه حرمت آنها هيچ گونه پايه شرعى، جز احتياط فقيه ندارد(23)، چهره فرهنگ دينى را در نظر جوان تيره و خشن مى‏نمايد.

به هر برنامه‏اى براى جوانان، بى مطالعه و دقت خرده گرفتن، با هر حركت جوان، سرد بر خورد كردن و آن را كار لغو پنداشتن، جوان را رو در روى دين قرار مى‏دهد و اين، كارى است بسيار خطر ناك و تيشه به ريشه.

.3 همنشينى با محرومان‏

براى هدايت و نشر تعاليم دين و ارزشهاى دينى، اسلام رفت و آمد و نشست و برخاست با هيچ كس يا گروه و طبقه‏اى را منع نكرده است. با همه گروهها از هر طبقه‏اى كه باشد: محروم، ثروتمند، صالح، طالح، ديندار و غير ديندار مى‏توان بر پايه معيارهاى دينى، ارتباط و رفت و آمد برقرار كرد.

اما در فرهنگ ارزشى دين، پاره‏اى نشست و برخاستها، بويژه براى عالمان دين سفارش شده و از پاره‏اى آنها نكوهش شده است. و به پيوند مدام با محرومان جامعه تأكيد شده و نشست و برخاست با ثروتمندان به خاطر ثروت و موقعيّتى كه دارند، ناپسند شمرده شده است.

پيروى از اين دستور اخلاقى براى حوزويان، كه در جامعه با تشخّص دينى مى‏زيند، بسيار حياتى است. بويژه در شرايط كنونى كه اصلاحات اقتصادى، فشار

( 172 )

زيادى را بر توده مردم و گروه محروم جامعه وارد كرده و زمينه براى وسوسه‏هاى شيطانى و مكر دشمنان پر مكر، بيشتر آماده شده است.

پيامبر(ص) همواره محرومان جامعه را در نظر داشت و بيشترين رفت و آمد وى، با اينان بود. هرگز حاضر نبود آنان را از خوند دور كند و يا نسبت به ايشان كم مهرى از خود نشان دهد:

امين الاسلام طبرسى در ذيل آيه شريفه:

«و اصبر نفسك مع الذين يدعون ربّهم بالغداة و العشىّ.»(24)

خويشتن رابه همراهى با كسانى شكيبا ساز كه صبح و شام پروردگار خويش را مى‏خوانند.

مى‏نويسد:

«اين آيه درباره سلمان و ابوذر و صهيب و حباب و مانند ايشان كه از فقرا بودند و از اصحاب پيامبر(ص) نازل شده است. كسانى از بزرگان قريش كه پيامبر(ص) براى گرايش دادن آنان به اسلام، از آنان دلجويى مى‏كرد، نزد آن حضرت آمدند و گفتند:

اى پيامبر خدا! اگر در صدر مجلس بنشينى و اين بينوايان و بوى گند ايشان را از ما دور كنى، ما در كنار تو خواهيم نشست و به سخنان تو گوش فرا خواهيم داد. هيچ چيز جز اينان مانع در آمدن ما به جمع تو نيست.

چون اين آيه نازل شد، پيامبر(ص) برخاست و به جست و جوى بينوايان بر آمد. در پايين مسجد به ايشان برخورد كه ذكر خدا مى‏كردند.

به آنان فرمود: سپاس خدا را كه مرا از جهان نبرد، تا آن كه فرمان داد خويشتن را به نشستن با شما مردان از أمتم شكيبا سازم. زيستن من با شماست و مردن من هم با شما خواهد بود.»(25)

در پيوند با مردمان، نبايد موقعيّت اجتماعى افراد و سطوح بهره مندى آنان از ماديات مورد نظر باشد و يا رعايت احترام و ادب و رفتار، متأثر از اين عامل باشد، به گونه‏اى كه رفت و آمد با گروه برخوردار، بيشتر و با گروه نيازمند، محروم و پايين

( 173 )

جامعه، كمتر باشد. بكله اخلاق دينى ايجاب مى‏كند، روحانى با گروههاى ضعيف، حشر و نشر بيشترى داشته باشد ودر برخوردها، گرمى، ادب و پذيرش بيشترى از خود نشان دهد. چه اين كار، غم محروميّت را از دل و چهره آنان مى‏زدايد.

پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد:

«يا ايها الناس و الله انّى لا علم أنّكم لا تسعون الناس بأمر الكم و لكن سعوهم بالطّلاقة و حسن الخلق.»(26)

اى مردم! مى‏دانم ثروت شما، آن قدر نيست كه مردم محروم را از مال خويش بهره‏مند سازيد، ولى با گشاده رويى و برخورد نيكو، مى‏توانيد آنان را خشنود كنيد.

اگر مبلغ و عالم دينى، خواسته يا ناخواسته، به حضور و نفوذ در گروه ثروتمند بينديشد واز كار و رفت و آمد در گروه محروم ناخر سند باشد و يا اين را مهّم نشمارد، تعهّد و پيمان دينى خود را زير پا گذاشته و بايد بر آخرت خويش بيمناك باشد:

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

«من العلمأ من يرى أن يضع العلم عند ذوى الثروة و الشّرف، و لا يرى له فى المساكين وضعاً، فذلك فى الدّرك الثالث من الّنار.»(27)

برخى از عالمان بر آنند كه آموخته‏هاى دين را بر صاحبان مال و ثروت و شرف بياموزند و براى آموختن آن به محرومان و ضعيفان جامعه اهميّتى نمى‏دهند. اينان در درك سوّم از آتش جاى دارند.

در چرايى پيوند با محرومان و توده مردمى كه در پايين مخروط جامعه قرار دارند، مسائل مختلفى را مى‏توان بر شمرد، از جمله اين كه مى‏بينيم در طول تاريخ، دين، در ميان توده مردم به بار نشسته و همواره اين گروه بار عقيده وباور دينى را بر دوش كشيده و مسؤوليت نگهدارى از پديدارهاى اجتماعى دين را بر عهده گرفته‏اند.

مطالعه تاريخ اديان و زندگى پيامبران به روشنى اين مطلب را مى‏نمايد. قرآن

( 174 )

سخن سران قوم نوح را در برابر دعوت وى، چنين باز مى‏گويد:

«ما نراك اتّبعك الاّ الّذين هم أراذلنا بادى الرّأى.»(28)

نمى‏بينيم از تو، كسى پيروى كرده باشد جز كسانى كه آنان در نخستين نگاه فرومايگان ما هستند.

علامه طباطبايى ذيل آين آيه شريفه مى‏نويسد:

«مراد از «فرومايگان»، كسانى هستند كه ثروتمندان و تن آسايان، آنان را فرو دست مى‏پنداشتند و از همنشينى با آنان دورى مى‏كردند، مانند نيازمندان و افرادى كه شغلهاى پايين داشتند.»(29)

پيرامون پيامبران الهى را كسانى مى‏گرفتند كه از نظر معيشت و برخوردارى مادى در سطح پايين بودند و پيامبران با كمك و يارى اينان، دعوت خويش را مى‏گستردند. از اين روى، پاسخ نوح اين بود:

«و يا قوم من ينصرنى من الله ان طردّتهم.»(30)

اى قوم! اگر اينان را از گرد خود برانم، چه كسى در برابر خدا مرا يارى خواهد كرد؟

علت را بايد در اين واقعيت جست كه افراد ثروتمند، تمام همّ و فكرشان ثروت اندوزى و تن آسايى است. مال اندوزى و افزودن خواهى چنان مغز و روح آنان را در بر گرفته كه تعهد انسانى خويش را از ياد برده‏اند، هدف زندگى و حيات را گم كرده‏اند؛ زيرا خويش را به آمال و آرزوها فروخته‏اند. بدين سبب حسّ مسؤوليّت در آنان از ميان رفته است، راه احساس و درك آن را هم بر روى خويش بسته‏اند، به فرموده قرآن: نه مى‏شنوند و نه مى‏بينند.(31)

ولى توده مردم، چون آمال و آرزوهاى غفلت آور در وجودشان لانه نكرده است، حسّ مسؤوليّت در ايشان زنده است. سخن و پيام مسؤليت آفرين و تعهد آور را مى‏شنوند و مى‏فهمند.

رويكرد روحانى ومبلّغ دين بايد به چنين كسانى باشد، كسانى كه در دام دنيا

( 175 )

گرفتار نيامده‏اند و ثروت و موقعيّت، آنان را سر كش نكرده است.

نبايد خوشايندى نفس از بودن در كنار توانگرى و گشاده دستان را به بهاى اين مخاطبان پذيرا و وظيفه شناس از دست داد. بلكه بايد بيشترين ارتباط فكرى و فرهنگى حوزويان با اينان باشد كه خشنودى خدا را در پى خواهد داشت:

پيامبر (ص) فرمود:

«و القربة الى الله حبّ المساكين و الدّنو منهم»(32)

دوستى با فرو دستان و نزديك شدن به آنان موجب نزديكى به خداست.

على(ع) به امام حسن(ع) سفارش مى‏فرمايد:

«اوصيك يا حسن!... حبّ المساكين و مجالستهم.»(33)

اى حسن! به تو سفارش مى‏كنم مهر ورزى با فرودستان و همنشينى با آنان را.

آشناى اين مكتب، امام راحل، پيوسته نگران حال محرومان و مستضعفان بود.

بر اين انديشناك بود كه اينان به فراموشى سپرده شوند و از روزى هراس داشت كه حوزه و روحانيت از پشتيبانى اين گروه مكحروم بماند.

با فرو دستان جامعه همراه بودن، همسان آنان زيستن، به آنان مهر ورزيدن، رنج و حرمان آنان را از دودن بايد ويژگى رفتارى حوزويان باشد.

.4 آراستگى‏

هدف از آراستگى، خود آرايى، پوشيدن لباسهاى فاخر و زياده روى در رسيدگى به وضع ظاهر نيست، بلكه هدف، رسيدگى به وضع ظاهر و تميزى و مرتب بودن لباس است، به گونه‏اى كه ديگران را خوش آيد نشست و برخاست با چنين انسان آراسته‏اى را.

انسان مسلمان، بايد هم باطن خود را بيارايد و هم ظاهر خود را. آراستن يكى بدون ديگرى كاستى است. فرهنگ دينى به آراستن و نيكو داشتن هر دو چهره سفارش مى‏كند.

( 176 )

# آراستگى چهره باطن: حسن سلوك و برخورد نيكو وقتى از شخص ميّسر است كه داراى روح و باطنى نيكو، سالم و آراسته به فضايل باشد. خوش رويى و خوش رفتارى با مردم، بيش از هر چيز نيازمند پشتوانه خلقى و روحى است. اگر برتريهاى اخلاقى و كمالات انسانى در وجود شخص نباشد، بى گمان از حفظ اعتدال و زيبايى در رفتار و كردار و حسن ادب در معاشرت ناتوان خواهد بود. اگر توان هم داشته باشد، نوعى خدعه و دو گانگى است: ظاهر زيبا و باطن نازيبا.

.2 آراستگى سيماى ظاهر: بر خلاف پندار برخى، شريعت اسلام به جمال و زيبايى ظاهر، همچون زيبايى باطن، توجه مخصوص دارد. اين شريعت، همراه با پرورش ديگر گرايشهاى فطرى بشر، گرايش و حسّ جمال دوستى و خود آرايى مردمان را ناديده نمى‏انگارد. استفاده سالم و درست از زيباييهاى طبيعى و مصنوعى را براى پيروان خود جايز دانسته و در برخى موارد آن را مستحبّ شمرده است.

«يا بنى خذوا زينتكم عند كلّ مسجد.»(34)

اى فرزندان آدم، به هر مسجدى كه در آييد سر و تن را با زينتهاى طبيعى خود بياراييد.

اولياى دين، به زينت و جمال ظاهر پيروان خود توجه داشته و آنان را به اين امر وا مى‏داشته‏اند:

پيامبر(ص) مى‏فرمايد:

اختضبوا فانه يزيد فى شبابكم و جمالكم.(35)

خضاب كنيد كه بر جوانى و زيبايى شما مى‏افزايد.

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

«اذا أصبت الدّهن فى يدك فقل: اللّهم انى أسئلك الزّين و الزّينة.»(36)

هنگام ماليدن روغن به موى سر يا دست بگو: خدايا از تو درخواست زيبايى و زينت دارم.

اگر چه خضاب و ماليدن روغن به اعضاى نمايان بدن، نظافت و پاكيزگى عضو و

( 177 )

در نتيجه تمام بدن را در پى دارد، ولى آنچه امام(ع) در اين دو سخن، ما را به آن مى‏خواند، آراستن ظاهر و دست يابى به زينت و افزايش در زيبايى است يعنى چيزى فراتر از نظافت و پاكيزه داشتن بدن.

امام صادق(ع)فرمود:

«كان رسول الله(ص) ينفق الطّيب أكثر ما ينفق على الطّعام.» (37)

پيامبر(ص) در زندگى خويش، براى خريد عطر بيشتر از خوراك هزينه مى‏كرد.

اين سخن، شدّت اهتمام پيامبر(ص) را در خوش بو داشتن خويش مى‏نمايد، آن هم در روزگارى كه به اين امور، كم تجربه مى‏شد.

اين، حاكى از آن است كه پيامبر(ص)، با همه توجهى كه به عبادت و معنويت داشته، تا چه اندازه تلاش مى‏ورزيده كه زيبا جلوه كند و خوش بو باشد.

آن حضرت، به پيروانش نيز اين سيره را سفارش مى‏كند:

«ينبغى للرجل ان لا يدع أن يمسّ شيئاً من طيب فى كلّ يوم، فان لم يقدر فيوم و يوم لا، فان لم يقدر ففى كلّ جمعة لا يدع ذلك.»(38)

از شايستگى مرد آن است كه در هر روز به خويش عطر بزند و اگر ممكن نيست، هر دو روز يك بار واگر اين هم ممكن نيست، پس در هر جمعه آن را ترك نكند.

زيبايى باطن را با زيباييهاى ظاهر آميختن، در جمع و جامعه دلپذير مردمان بودن، اسباب تنفّر و انزجار وبيزارى و ناپسندى را از سيماى خويش زدودن، نه تنها در پسند و پذيرش خلق مؤثر مى‏افتد كه محبوب شدن نزد خالق را نيز، سبب مى‏شود:

على(ع) مى‏فرمايد:

«انّ الله جميل، يحبّ الجمال.»(39)

خداوند زيباست و زيبايى را دوست دارد.

دين، در همه مظاهر و جلوه‏هاى جسمى، دينداران را به نيكويى و زيبايى مى‏خواند: در سخن و كلام نرم و ملايمى باشيد(40)، در گام زدن آهسته و بى شتاب

( 178 )

برويد(41)، در نگاه رؤف و مهربان بنگريد(42)، به وقت خنده دهان نگشاييد و تبسم كنيد (43) و...

.3 آراستگى در لباس: پوشيدن لباس تمييز به انسان زيبايى و زينت مى‏بخشد و مرتّب و منظّم بودن آن، شخص را مى‏آرايد و موجب پذيرش مردمان مى‏شود. وقتى هيأت ظاهر آراسته باشد، تشويق فكرى كاهش مى‏يابد و موجب مى‏شود كه شخص در حضور جمع اعتماد به نفس بيشرى به دست آورد.

نظافت و آراسته بودن لباس، فرهنگ و سنّت پذيرفته دينى است. شريعت، به روشنى، به آن امر كرده است.

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

«ألبس و تجملّ فان الله جميل يحبّ الجمال.»(44)

لباس نيكو بپوش و خود را بياراى، زيرا خداوند زيباست و زيبايى را دوست دارد.

يا مى‏فرمايد:

«مردى در حال طواف، پيراهنم را گرفت. به طرف او برگشتم ديدم عبّاد بصرى است. گفت: يا جعفر بن محمد! اين پيراهن زيبا را پوشيدى در حالى كه تو بر جايگاه على(ع) هستى؟

به او گفتم: اين پيراهن سفيد قهستانى است، به يك دينار و اندى خريده‏ام.

على(ع) در زمانى بود كه آنچه مى‏پوشيد شايسته بود و اگر من همان لباس را در اين روزگار بپوشم، مردمان مى‏گويند: اين انسان رياكار و ظاهر سازى است مانند عبّاد.»(45)

پوشيدن لباس فاخر و زيبا به منظور تفاخر و تكبّر به همان اندازه نكوهيده است كه پوشيدن لباس ژنده و كم بها، به منظور دين سازى، زهد فروشى و فريب ديگران.

دو نمونه‏اند از يك عنوان: «لباس شهرت»، كه دينداران به شدّت از آن باز داشته شده‏اند.

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

( 179 )

انّ الله يبغض شهرة اللّباس.»(46)

شهره شدن به لباس، مورد غضب و خشم خداوند است.

گاه برخى ظاهر انديشان، به سبب دسيسه‏هاى پنهان نفس، در لباس و هيأتى ظاهر مى‏شود كه از هر جهت ناپسندند و مورد كراهت و انكار طبع؛ اما چون اين كار را موجب كسب شهرت و دست يابى به موقعيّت برتر مى‏دانند، به آن روى مى‏آورند. بى ترديد بروز اين گونه رفتار، گر چه به پندار باطل بعضى مردمان نشانه دين خواهى است، اما در حقيقت نوعى دين سازى و دين فروشى است و بيش از هر چيز، نشان دهنده شخصيت بيمار و مبتلاى آنان است. به هر روى، اگر در گزينش گونه لباس و يا چگونگى پوشيدن آن هواهاى نفسانى نقش داشته باشد، خواه تفاخر و تكبّر و خواه تزهّد و تظاهر، به عنوان «لباس شهرت» در فرهنگ نكوهيده است.

لباس مرتب و نيكو كه شخص به منظور حفظ آراستگيهاى انسانى و ارزشهاى دينى و پرهيز از پليدى و ناپسنديهاى ظاهرى مى‏پوشد، در برانگيخته شدن حسّ دوستى و ايجاد ألفت و محبّت مردمان مؤثر است و مورد تأييد و تأكيد دين. بويژه براى روحانى كه به دليل نوع كار، پيوسته با گروههاى گونه گون جامعه ارتباط دارد و مردمان به عنوان نمادى از فرهنگ مجسم دينى به او مى‏نگرند، آراستگى ظاهر اهميت بيشترى دارد.

امام صادق(ع) مى‏فرمايد:

«مردى به خانه رسول اكرم(ص) آمد و در خواست ديدار كرد. حضرت كه خواست براى ملاقات او از حجره بيرون رود، ايستاد و سر و صورت خود را مرتّب كرد. عايشه از ديدن اين كار به شگفت آمد. وقتى حضرت بازگشت عرض كرد: يا رسول الله! چرا چنين كرديد؟

پيامبر فرمود: اى عايشه! خداوند دوست دارد وقتى مسلمانى براى ديدن برادرش مى‏رود، خود را مهيّا كند و براى ديدار او خويشتن را بيارايد.»(47)

( 180 )

درباره رفتار اجتماعى امام رضا(ع) راوى مى‏گويد:

«اذا برز للّناس تزّين لهم.»(48)

هر گاه به ديدار مردمان مى‏آمد، براى آنان خود را مى‏آراست.

بى گمان، نگهداشت آراستگى و پرهيز از آشفتگى ظاهرى، بويژه در اين روزگار كه گزينش و پذيرش، بيشتر به ذوق و سليقه آميخته شده است، از رموز موفقّيت در انجام مسؤوليت حوزوى به شمار مى‏آيد.

اين نكته در خور توجه است كه آنچه در قالب بحثهاى اخلاقى مطرح مى‏شود، نبايد به عنوان امورى مستحبى پنداشت كه بى توجهى به آنها صرفاً برتريهاى شخص را مى‏كاهد و يا او را از به دست آوردن فضيلت باز مى‏دارد. اين سخن، در همه موارد صادق نيست، بلكه نسبت به موقعيت اشخاص تفاوت مى‏يابد.

بسيارى از عناصر اخلاقى ممكن است به تنهايى و به صورت فردى واجب و الزامى نباشد، ولى وقتى كه به حساب تشكّل و سازمانى دين گذاشته مى‏شود و به عنوان فرهنگ رفتارى متولّيان دين تلقى مى‏گردد، حكم الزام به خود مى‏گيرد و در عمل پاى بندى به آنها ضرورت پيدا مى‏كند، همچنان كه بهره مندى از پاره‏اى مباحات و امور حلال، در برخى موارد و براى اشخاصى حرمت مى‏يابد و شخص به پرهيز از آنها موظف مى‏شود.

از اين روى، نگهداشت بسيارى از اين عناصر به ظاهر اخلاقى، كه در شرايط امروز جامعه، حريم حوزه و حوزويان را در برابر تهمتهاى شكننده بد خواهان حفظ مى‏كند و دلسوزى و مهر ورزى اين گروه را نسبت به مردمان و جامعه آشكار مى‏سازد و از همه مهم‏تر، قداست و معنويت اين نهاد دينى را در فرهنگ جامعه استوار مى‏سازد، بر هر فرد حوزوى، بويژه آنان كه بيشتر در محضر و توجه مردمند، واجب و الزامى است؛ چه در غير اين صورت، اين نهاد اصيل دين، پشتوانه اجتماعى و نفوذ مردمى خود را از دست خواهد داد و اين امرى است نابخشودنى.

( 182 )

.25 «مجمع البيان»، طبرسى، ج 4 جز 149 / 15، دار المكتبةالحياة.