( 109 )

علم اخلاق در حوزه‏

علم در لغت، به معناى دانش و آگاهى است، در برابر جهل و نادانى. در اصطلاح، دو معناى متفاوت از يكديگر دارد: .1 علم تجربى. .2 مطلق دانش: حقيقى، اعتبارى، عقلى، نقلى، شرعى، عرفى، فلسفى و تجربى.

در تعريف علم گفته‏اند:

«عبارت از مجموعه قواعد و قوانين كلى است كه درباره موضوعى مشخص و ممتاز باشد(1)»

اين تعريف كلى، علوم گوناگون را در بر مى‏گيرد: طب، روان‏شناسى، فقه، اصول، اخلاق و... زيرا هر يك از اينها داراى قواعدى هستند و بر محورى خاص در گردش و به تحقيق و جست و جو روشمندانه و منسجم درباره موضوعى معين مى‏پردازند و هدف ويژه‏اى را پى‏گيرى مى‏كنند.

علم اخلاق نيز، جزو علومى است كه موضوعى معين و هدف خاصى را مورد مطالعه قرار مى‏دهد، ولى بمانند ديگر علوم حوزوى: فقه، اصول، صرف نحو، مطرح نيست و روشنمندانه با آن برخورد نمى‏شود و بهاى لازم، به آن داده نمى‏شود، با اين كه

( 110 )

علمى است مانند ديگر علوم و يكى از سه پايه اساسى معارف اسلامى: عقائد، احكام و اخلاق .

در اين مقاله، بر آنيم از انگيزه‏هاى بى توجهى حوزه به علم اخلاق، ضرورت فراگيرى دانش اخلاق، تعريف و مرز آن با ديگر علوم سخن بگوييم.

# اخلاق جمع «خلق»و «خلق»، به معناى خويهاست. اصل آن رابه معناى تقدير گرفته‏اند (2): سيرت و سجاياى انسان كه حكايت از هيأت باطنى انسان دارد و با چشم بصيرت درك مى‏شود، همان گونه كه خلق، هيأت و شكل ظاهرى و جسمى آدمى است كه با چشم ديده مى‏شود(3). خلق و خوى، آن دسته از صفات را در برمى‏گيرد كه در نفس راسخ باشند و زوال ناپذير، به گونه‏اى كه انسان بى درنگ، كار پسنديده و يا ناپسندى را انجام دهد:

«ملكة راسخة للنفس تصدربها عن النفس الافعال بسهولة من غير حاجة الى فكر و روّيه(4)»

ملكه‏اى است پايدار در نفس آدمى كه سبب مى‏شود، كارها به آسانى انجام پذيرد بدون نياز به انديشه و نگرش .

خواجه نصير الدين طوسى، در اخلاق ناصرى(5)مى‏نويسد:

«خلق، ملكه‏اى بود نفس را مقتضى سهولت صدور فعلى از او بى احتياج به فكرى و روّيتى.(6)»

ملكه، در برابر«حالّ» است. يعنى كارى كه پاره‏اى وقتها، به انگيزه‏هاى ويژه‏اى از فردى سر مى‏زند. فيض كاشانى در تعريف خلق براى تبيين مفهوم آن مى‏نويسد:

.1 كار خوب و بدى كه از او در خارج سر زده است.

.2 توانى كه بر انجام آن دو كار داشته است.

.3 شناختى كه نسبت به كار خوب و بد داشته است.

.4 هيأت و حالت نفسانى كه در وجود وى بوده كه بدان سبب يكى از آن دو را (خوب بايد) برگزيده و به آسانى انجام داده است. خلق همين حالت نفسانى است.(7)»

( 111 )

«خلق»، كار خارجى نيست. چه بسا كسى در نهاد، بخشنده باشد، اما بخشش نداشته باشد؛ چرا كه مال ندارد و يا براى بخشندگى او، باز دارنده‏اى وجود دارد و چه بسا كسى بخيل باشد، ولى بر خلاف ميل و خلق خود، از روى ريا مالى را ببخشد.

به توانايى و شناخت كار خوب و بد، خلق اطلاق نمى‏شود، زيرا انسان، اختيار و توانايى انجام هر كارى را دارد.

بنابراين، «خلق»، آن حالات و صفات پايدار نفسانى را در بر مى‏گيرد كه خاستگاه رفتار آدمى است.

# علم اخلاق، از راههاى آراسته شدن به خوييهاى نيك و دورى گزيدن از خوييهاى ناشايست را به ما نشان مى‏دهد:

«هو علم بالفضائل و كيفيته اقتنائها لتتحلّى النفس بها و بالرذائل و كيفية توقّيها لتتخلى عنها(8)»

آگاهى به ارزشها و شيوه به دست آوردن آن است براى زينت بخشيدن به نفس و آگاهى از خويهاى ناپسند و روش دورى از آن است براى تهى كردن نفس از آن.

اين تعريف و مانند آن، در كتابهاى فلاسفه اسلامى، كه از حكمت عملى سخن گفته‏اند، با اندك تفاوتى نقل شده و بر همين اساس، موضوع اصلى علم اخلاق، نفس انسانى است، كه خويهاى نيك و بد را مى‏پذيرد. و سبب انجام كارهاى پسنديده و ناپسند مى‏گردد. «تهذيب اخلاق»، «تهذيب نفس» و «تزكيه نفس» بيان ديگرى است از علم اخلاق.

اما در تعريفهايى كه دانشمندان امروز، از علم اخلاق ارائه مى‏دهند، تمام توجه به رفتار بايسته آدمى است.

ژكس، مى‏نويسد:

«علم اخلاق، عبارت است از: تحقيق در رفتار آدمى بدان گونه كه بايد باشد(9)»

يا شهيد مطهرى مى‏نويسد:

«عبارت است از علم زيستن، يا علم چگونه بايد زيست (10)»

اين گونه تعريفها، اگر كلى در نظر گرفته شوند، مى‏شود پذيرفت؛ زيرا اخلاق مى‏خواهيد بيان كند كه آدميان چگونه بايد رفتار كنند و زندگى درست انسانى، چگونه بايد رفتار كنند و زندگى درست انسانى، چگونه زندگى است. آنچه در ديد گاه دانشمندان و حكماى پيشين اسلامى اهميت داشته،

( 112 )

آگاهى از برتريها و پستيها، براى خو گرفتن به اخلاق پسنديده بوده و نمودن راههاى آن. اما آنچه در ديدگاهاى فلاسفه كنونى بر آن تكيه شده، رفتار و زيست شايسته است. گرايش اين دو گروه صاحب نظر، يكسان نيست. گروهى آراسته شدن به ارزشهاى اخلاقى را در نظر دارند و گروهى به آثار برخاسته از خويهاى انسانى كه رفتار آدمى است، توجه دارند.

گروهى چگونه بودن را ارائه مى‏دهند و گروهى چگونه رفتار كردن را. مى‏توان گفت، چگونه زيستن، هر دو بخش را در بر مى‏گيرد. علم اخلاق به ما راههايى نشان مى‏دهد: راه چگونه رفتار كردن، (مربوط به رفتار انسان).

چگونه بودن (مربوط به خويهاى انسانى) و راههايى كه با آنها بايد نفس را با خويهاى پسنديده آراست و از خويهاى ناپسند زدود، با بى درنگ، رفتار خوب از آن سر بزند.

شهيد مطهرى در شرح تعريف علم اخلاق كه ياد شد، مى‏نويسد:

« در حقيقت، چگونه زيستن دو شعبه دارد: شعبه چگونه رفتار كردن و شعبه چگونه بودن. چگونه رفتار كردن، مربوط مى‏شود به اعمال انسان (كه البته شامل گفتار هم مى‏شود) كه چگونه بايد باشد و چگونه بودن، مربوط مى‏شود به خويها و ملكات انسان كه چگونه و به چه كيفيت باشد....(11) »

رفتار در ساختن چگونگى خلق و خويها تأثير دارد و خلق و خويها در چگونگى وجود انسان. دانشمندان در تأثير رفتار در پديد آوردن خوى آدمى، مى‏گويند: اگر يك تكه كاغذ، پارچه و يا لباس را تا كنيم، آنها گرايش به باز شدن دارند. يعنى مى‏خواهند به اصل خود بر گردند. رفتار آدمى نيز، چنين است كه اگر كار جسمى، يا روانى، يك بار به وسيله بدن انجام شود، از آن پس، دگرگونى مخصوصى در ساختمان بدن، يا مغز انجام مى‏پذيرد كه بعدها تجديد آن را آسان مى‏سازد، ولى اين دگرگونى ساختمان بدن، خود نمى‏تواند ابتكار انجام عمل را به دست بگيرد و يا به تنهايى عادتى را به وجود آورد، نياز به انگيزاننده خارجى دارد. (12) طبيعى است اگر رفتارى تكرار شود، عادت و خويهاى خاصى را پديد مى‏آورد. (13)

فرقى كه در ديدگاه حكماى اسلامى و

( 113 )

دانشمندان غرب ديده مى‏شود، بر خاسته از سمت و سو و گرايشهايى است كه در تعريف اخلاق وجود دارد.

دانشمندان اسلامى، بيشترين توجه را به چگونه بودن دارند، ولى دانشمندان غرب از چگونه رفتار كردن سخن مى‏گويند.

در بين حكماى اسلامى، ملاصدرا، حكمت عملى و اخلاق را اعم گرفته و بخشى از آن را رفتار برخاسته از خويهاى آدمى مى‏داند:

ان الحكمةالعملية قد يراد بها نفس الخلق و قد يراد بها العلم بالخلق و قد يراد بها الافعال الصادرة عن الخلق، فالحكمة العملية التى جعلت قسيمة للحكمة العلمية النظرية هى العلم بالخلق مطلقا و ما يصدر منه(14)و...

گاهى منظور از حكمت عملى، نفس خوى است و گاه علم به خوى و گاه اراده مى‏شود رفتارى كه از خوى بر مى‏خيزد. پس مقصود از حكمت عملى كه در برابر حكمت نظرى قرار دارد، علم به خوى است و آنچه از آن بر مى‏خيزد.

ملا صدرا، در اين جا رفتار برخاسته از خويهاى نفسانى را جزو حكمت عملى، كه اخلاقى است، مى‏داند و اين بيان وى در ادامه تعريف خلق به ملكه و بيان بخشها و گونه‏هاى آن است.

با اين حال، اساس تفكر و انديشه اخلاقى غرب، مربوط به رفتار آدمى است و ديدگاههاى نظرى را در بحثهاى فلسفه اخلاق به ميان مى‏آورند.

واژه علم اخلاق، در تفكر غرب، به سه معناى جداى از يكديگر، امّا هماهنگ با يكديگر و مربوط به رفتار انسان، به كار مى‏رود.

.1 روش عام، يا راه زيستن.

.2 مجموع قواعد رفتار يا قانونهاى اخلاق.

.3 تحقيق در مورد راههاى زيستن و قواعد رفتار(15).

تحقيقاتى كه دانشمندان غربى انجام داده‏اند، مربوط به رفتار و تأثير عوامل گوناگون در آن مى‏شود. امّا دانشمندان اسلامى، روى تعديل و برابر كردن غرايز كار كرده‏اند و مبارزه با نفس.

در هر دو ديدگاه، چگونه عمل كردن، به طور كامل، ناديده انگاشته نشده است.

( 114 )

گر چه اساس در تهذيب اخلاق همان تهذيب و تزكيه نفس است و كسى كه بر نفس خويش مسلط باشد، در رويدادهاى وسوسه‏انگيز گرفتار مشكل نمى‏شود و نمى‏لغزد. ولى درمان مفاسد اخلاقى، در مواردى، نياز به استفاده از تحقيقات جديد دارد. دانشمندان غربى، علم اخلاق را در سه محور خلاصه مى‏كنند:

.1 اخلاق جوياى هدفهايى است كه ارزش آنها در خود آنهاست.

.2 كار اخلاق اين است كه مهم‏ترين وسايل دستيابى به اين هدفها را نشان دهد، يعنى قواعد رفتار انسان را تعيين كند.

.3 براى اين كه شناخت اين قواعد مفيد باشد، بايد چگونگى تأثير آنها را در رفتار انسان روشن كرد.(16).

اخلاق و روان شناسى‏

از آن جا كه در علم اخلاق، از زيست شايسته و رفتار بايسته سخن مى‏رود، شايد تصور شود كه اخلاق، با روان‏شناسى يكى هستند؛ چرا كه هر دو علم، به كاوش در رفتار آدمى مى‏پردازند. ولى بايد توجه داشت كه اين دو علم، دو حوزه كارى جداى از يكديگر دارند. روان‏شناسى در رفتار موجود اشخاص تحقيق مى‏كند(17)و اخلاق از رفتار بايسته سخن مى‏گويد.

اخلاق، از بايدها سخن مى‏گويد و روان‏شناسى هستها را پى‏گيرى مى‏كند.

روان‏شناسى از تيز هوشى، قدرت يادگيرى، استعداد هنرى و ذاتى فرد بحث مى‏كند كه صفات«شخصيت» اوست، ولى اخلاق از ويژگيهاى خلق و خوى فرد سخن مى‏گويد.

روشن است كه علم اخلاق. مى‏تواند در تحقيقات خود از روان‏شناسى بهره برد و به درمان افراد فساد بپردازد.

زمانى كه شخصى حسد مى‏ورزد، يا خود بزرگ بين است و... تنها در چنگ خويهاى ناروا گرفتار نيامده، بلكه به بيمارى روانى نيز، دچار آمده است. بيمارى كه بازتابهاى خاصى را در پى دارد.

غيبت، خويى است ضد اخلاقى و غيبت كننده، بيمار نيز هست. سلامتى روانى ندارد. او راكينه‏ها، عقده‏ها و ناكاميها به اين سوى مى‏رانند:

«الغيبة جهد العاجز»(18)

غيبت تلاش افراد ناتوان است‏

( 115 )

بنابراين پستى اخلاقى بيمارى روانى است كه با كمك روان‏شناسى مى‏توان اين رفتار ناشايست را درمان كرد و به انگيزه‏هاى آن پى برد. از اين روى، بين علم اخلاق و روان‏شناسى پيوندى وجود دارد كه در درمان اخلاق نا پسند و براى اصلاح افراد، مى‏توان از اين دو دانش بهره برد.

روان شناسان جديد، از آن رو كه در مطالعات خويش، روش علوم تجربى را به كار مى‏گيرد، آن بخشى از مسائل روانى را بررى مى‏كنند كه امكان مشاهده و بررسى موضوعى آنها وجود دارد و از تحقيق در بسيارى از پديده‏هاى روانى كه در محدوده مشاهده و آزمون تجربى نمى‏گنجد، اجتناب مى‏كنند. از اين روى، كار بررسى در مورد خود «نفس» را كنار گذاشته‏اند، چون روان در خور آزمايش نيست.

اينان، تحقيقات خود را متمركز در رفتار آدمى كرده‏اند كه در خور رؤيت و ارزيابى است. اين، سبب شده كه فقط به بعد حيوانى انسان توجه كنند و بعد معنوى وى رااز ياد ببرند وبه گفته علماى اخلاق، بعد «ملكى» انسان را، كه انسانيت وى به آن است، فراموش كنند.

اريك فروم در انتقاد از روان‏شناسى جديد مى‏نويسد:

«روان‏شناسى به پديده‏هاى اصلى روانى، مانند: محبّت، عقل، شعور و آگاهى و ارزشها كه انسان را كاملاً از موجودات ديگر متمايز مى‏سازند، توجهى نمى‏كند.(19)»

بنابراين، محدوده علمى اخلاق و روان‏شناسى يكسان نيست، با اين حال مشتركانى دارند و در برخى موارد به كمك يكديگر نياز دارند.

اخلاق و فقه‏

علم اخلاق، درباره نفس و رفتار برخاسته از آنها سخن مى‏گويد و علم فقه، به كارهاى مكلفان مى‏پردازد. بنابراين، اين دو علم، به گونه‏اى اشتراك دارند.

در علم اخلاق، «رفتار» از آن جهت كه بار ارزشى دارد و آشكار كننده سرشت فرد است، مورد بررسى قرار مى‏گيرد و اگر عملى، گاهى اتفاق بيفتد، از جهت علم اخلاق مورد توجه نيست. اما در فقه، رفتارى مورد توجه است كه دستور بر انجام و يا ترك آن رسيده باشد، حتى اگر عملى يك

( 116 )

بار شخصى آن را انجام دهد، از جهت حقوقى و فقهى، به ارزيابى گذارده مى‏شود با اين كه مشتركاتى بين فقه و اخلاق وجود دارد، ولى هر يك از دو علم، از حيثيت و جهت يكسانى بحث نمى‏كنند. در فقه، بحث از افعال مكلفان است، از جهت تشخيص وظيفه و تعيين حدود و حقوق افراد؛ ولى دراخلاق، موضوع اصلى ارزشهاى اخلاقى و فضايل انسانى، مورد توجه است. آداب مستحبى از نظر فقهى، هيچ گونه الزامى ندارند، امّا همانها رادر رابطه بااصلاح و تهذيب نفس در نظر بگيريم، به گونه‏اى بايستگى در پى دارند؛ چرا كه بار ارزشى دارند. ممكن است عملى از نظر حقوقى ممنوع نباشد، ليكن در چهار چوب علم اخلاق، ناپسند باشند. نيت بد در فقه و حقوق كيفرى ندارد، و ليك در اخلاق، نيت اصالت دارد و تفاوت كارهاى انسانها به نيتهاى آنان بستگى دارد. چه بسا، عملى روى مصالح اجتماعى يا نيازهاى فردى، صحيح و در فقه مباح باشد، امّا پيامدهاى ناگوار اخلاقى داشته باشد. گاهى انسان، ناگزير است كه دروغ بگويد و غيبت كند. اين، بى گمان اثر روحى بدى روى شخص مى‏گذارد، هر چند در فقه رواست.

و از اين روى، انسان اگر بتواند در موارد ضرورت نيز دروغ نگويد، بهتر است.

سفارش علماى اخلاق در عمل به تو ريه، براى پرهيز از آثار بد دروغ است. تجرّى اگر خلاف شرع هم نباشد، پيامدهاى ناگوارى در روح و روان آدمى به جاى مى‏گذارد.

امير المؤمنين على(ع) حتى به خاطر مصلحت نيز، دروغ نمى‏گفت. زمانى كه عبد الرحمان بن عوف، پيشنهاد كرد كه خلافت را بپذيرد به شرط اين كه برابر سيره دو خليفه پيش عمل كند، امير المؤمنين (ع) اين شرط را نپذيرفت (20) و خلافت به عثمان واگذار شد.

برخى ضد ارزشها، مانند: دروغ، غيبت، تهمت و فحش در فقه و اخلاق منع شده‏اند، ليكن، ملاك بحث در اين دو يكسان نيست. علم فقه جنبه حقوقى موضوع را به عهده دارد و علم اخلاق، بعد ارزشى آن را. غيبت، در فقه حرام و موجب هتك حرمت است و در اخلاق، نوعى بيمارى روحى به حساب مى‏آيد كه جلو تعالى انسان را مى‏گيرد. تهمت و فحش و نسبتهاى ناروا در فقه، سبب تعزير و حد است و در

( 117 )

اخلاق، شخص را بى قيد و بند و غير مهذب بار مى‏آورد.

در آن بخش از مسائل فقهى كه جنبه عبادى دارند، همانندى بيشترى بين فقه و اخلاق وجود دارد. همان گونه كه نيت در اخلاق اصالت دارد، در عبادات نيز از اركان اصلى عمل است. نمازى كه ريائى باشد بى ارزش است؛ چرا كه وسيله نزديك شدن به حق ارزش است، بلكه دورى از حق را به دنبال دارد.

برخى كارها كه جنبه حقوقى دارند و انجام آن در روان انسان تأثير مثبت يا منفى مى‏گذارند، عنوان اخلاقى و ارزشى نيز پيدا مى‏كنند و به گونه‏اى تلازم بين جنبه حقوقى و جنبه اخلاقى آن وجود دارد. در چنين مواردى براى از بين بردن بعد حقوقى موضوع، در آغاز بعد ارزشى و اخلاقى آن را دگر گون مى‏سازند. اين مسأله، در موضوعات اجتماعى و اخلاق عمومى، بيشتر محسوس است.(21)

غرب، كه امروز گرفتار بحران اخلاقى شده، از آن جهت است كه ارزشها را وارونه ساخته است.

غربيان، خدا و اخلاق را از انسانها گرفته‏اند و در نتيجه بعد حقوقى آن را نيز از بين برده‏اند. وقتى كه حجاب ضد ارزش باشد، از جهت حقوقى، خود را موظف به بيرون راندن دانش‏آموزان با حجاب مى‏دانند.

زمانى كه كارهاى ناساز با پاكدامنى، بار منفى خود را از دست مى‏دهد، مشكل حقوقى آنها نيز حل مى‏گردد.

از نظر متفكران غرب، اگر مقرراتى را مجلس با تشريفات خاصى تصويب كند و مراجع صلاحيت دار قضايى ضامن اجراى آن شوند، در آن گاه، افراد با قانون سرو كار دارند و مسأله حقوق مطرح مى‏شود. امّا اگر اصول غير مدون وجود داشته باشد كه جامعه آن را پذيرفته و يا رد كرده، جنبه اخلاقى پيدا مى‏كند. برابر اين ديدگاه:

«اخلاق، مجموعه‏اى از قوانين غير رسمى است. اصول كلى اخلاقى، چيزى جز قواعد پذيرفته شده رفتار اجتماعى و احكام ويژه اخلاقى نيز چيزى جز كار برد آن احكام در مواردى خاص نيستند.(22)»

برابر اين ديدگاه، اخلاق مقررات اجتماعى غير رسمى است كه شناسه خاصى

( 118 )

در جامعه دارد و اين، با آنچه در فقه و اخلاق اسلامى مطرح است، فاصله دارد.

حوزه و علم اخلاق‏

عالمان وارسته حوزه از ديرباز، رويكرد اساسى به تهذيب نفس و علم اخلاق داشتند.

آموزش اخلاقى، در كنار احكام و عقائد ركن مهمى از مباحث حوزه‏هاى علميه بوده است. درسهاى اخلاق و نوشتن دستور العملهاى اخلاقى و كتابهاى اخلاقى رايج بوده است و به خاطر اين اهتمام جدّى، انسانهاى وارسته‏اى تربيت شده‏اند كه هر يك، اسوه‏اى بوده‏اند براى حوزويان و ديگر مردم.

امّا اكنون، بهاى لازم به اخلاق داده نمى‏شود و بسان ديگر علوم حوزوى به آن توجه نمى‏گردد. بحثها و درسها اخلاق، كم فروغ شده است و تحقيقات لازم و بايسته در اين علم انجام نمى‏گيرد و ناهنجاريهايى كه گاهى ديده مى‏شود، ريشه يابى نمى‏شوند گر چه ساعاتى در روزهاى پايانى هفته، براى درس اخلاق در نظر گرفته شده، اما برنامه ريزى دقيقى در اين زمينه انجام نگرفته و متن خاصى براى آموزش علم اخلاق تدوين نشده است.

آموزش اخلاق، به استادان پرهيز گارى واگذار مى‏شود كه با شيوه مورد پذيرش خود، به آموزش مسائل اخلاقى مى‏پردازند و كارى ندارند كه اين شيوه، چقدر كار آيى دارد و چقدر در نفوس تأثير مى‏گذارد و سبب دگرگونى مى‏شود و...

البته، اين درسها در مواردى كارساز و مفيدند؛ امّا بهره ورى از آنها براى همه كس ميسور نيست و در همه جا كار آيى ندارد و طلبه را در گوناگون عرصه‏هاى زندگى به كار نمى‏آيد، از اين روى طلاب، گرايش جدّى براى حضور در اين درسها، از خود نشان نمى‏دهند.

با اين حال، كسى به فكر نيفتاده كه درسهاى اخلاقى را از اين حالت به در آورد و رونقى به آنها بخشد و روحى در آنها بدمد كه در زندگى امروز، نفشى داشته باشند.

شگفت اين كه در روزگار ملا صالح مازندرانى نيز، حوزه‏ها گرفتار اين مشكل بوده‏اند و اين عالم وارسته زبان به شكوه گشوده و از وضع اسف بار دانش اخلاق چنين گزارش مى‏داده است:

«شگفت است كه مردم، دانش اخلاق

( 119 )

و عمل به آن را ترك كرده‏اند و بر اين گمانند كه سعادت اخروى در اعمال ظاهرى است. و يك دهم آنچه كه به پاكى از نجاسات همّت مى‏گمارند، به تزكيه نفس خود، توجه ندارند و اين از بلاهاى گمراه كننده است... . اگر مى‏بينيم مردم، به مسائل فقهى بيشتر روى مى‏آورند، به جهت نزديك بودن اين مسائل به امور محسوس است و از اين روى، مى‏پندارند به فقه، بيشتر از اخلاق نياز دارند.(23)»

مشكلى را كه ملا صالح مازندرانى مطرح كرده، مشكل امروز حوزه نيز هست. در حوزه، اهتمامى كه به فقه داده مى‏شود، به علم اخلاق و تهذيب نفس در حوزه خطر ناك و فاجعه آفرين است. روحانيانى كه زمينه ورود آنان به اجتماع فراهم آمده، بيشتر در معرض وسوسه‏هاى شيطانى قرار مى‏گيرند و امكان لغزش آنان زياد است؛ از اين روى، براى تهذيب خود، اصلاح اجتماع، ارائه مكتب اخلاقى اسلام و تبيين برترى آن نسبت به مكتبهاى اخلاقى ديگر، بايد به دانش اخلاق بسيار اهميت بدهند و به تدوين دقيق آن، همّت بگمارند.

لزوم آموزش علم اخلاق‏

علم، ارزش ذاتى دارد و ملاك برترى است. علم، توانايى و محبوبيت مى‏آورد، پيروى مردم را در پى دارد، قدرت آفرين است، نفوذ بر مردم راسبب مى‏گردد و افراد را به جايگاه اجتماعى و سياسى والا مى‏رساند.

صاحب دانش، چه در حوزه باشد و چه در دانشگاه، چه در بين روشنفكران باشد و چه در بين روحانيان، اين ويژگيها را مى‏يابد.

حال، اگر اين عالم خود ساخته نباشد و به تهذيب نفس نپرداخته باشد، چه خواهد كرد؟ آيا به جاى خدمت، خيانت نخواهد كرد؟ به جاى عدالت، ظلم نخواهد گستراند؟ به جاى تبيين حقايق دينى، به تحريف آنها دست نخواهد زد به جاى جذب مردم به دين، سبب دورى آنان از دين، نخواهد شد؟

آرى، اگر عالمى خود ساخته نباشد و وارد اجتماع شود، خطر ناك خواهد بود. لغزش يك عالم انحراف گروه زيادى را در

( 120 )

پى دارد. مذهبهاى انحرافى و مكتبهاى الحادى، هميشه از انديشه عالمان ناپاكيزه نشأت گرفته است.

امير المؤمنين (ع) مى‏فرمايد:

«زلّة العالم كانكسار السفينة تغرق و تغرق(24)»

لغزش دانشمند، مانند واژونى كشتى است، همراهان را غرق مى‏كند و خود نيز غرق مى‏شود.

لغزش عالم، نابودى ديگران را در پى دارد. گرفتارى بشر، به خاطر ضعف اخلاق و نامهذب بودن آگاهان است.

به گفته امام خمينى:

گرفتارى همه ما براى اين است كه ما تزكيه نشده‏ايم، تربيت نشده‏ايم. عالم شدند، تربيت نشدند، دانشمند شده‏اند، تربيت نشده‏اند. تفكراتشان عميق است، لكن تربيت نشده‏اند و آن خطرى كه از عالمى كه تربيت نشده است بر بشر وارد مى‏شود، آن خطر از خطر مغول بالاتر است... .

اگر نفوس تزكيه نشده و تربيت نشده وارد بشوند در هر صحنه، در صحنه توحيد در صحنه معارف الهى، در صحنه فلسفه، در صحنه فقه و فقاهت، در صحنه سياست در هر صحنه‏اى وارد بشود، اشخاصى كه تزكيه نشدند و تصفيه نشدند و از اين شيطان باطن رها نشدند خطر اينها بر بشر از خطرهاى بزرگ است.(25)»

بنابراين، نياز به علم اخلاق و تهذيب نفس و تصفيه روح و روان براى تمام كسانى كه دانش مى‏آموزند، ضرورى است.

فراگير دانش اخلاق در حوزه، فقط براى اصلاح و تهذيب افراد حوزوى يست، بلكه فراگيرى آن براى انجام رسالتى است كه حوزويان در ارشاد و راهنمايى مردم دارند. عالم حوزوى وظيفه دارد با ناهنجاريهاى اخلاقى مبارزه كند و محيط سالم و متناسب با جامعه اسلامى به وجود آورد. و اين، به طرح و برنامه و تدوين مسائل ناب اخلاقى و بررسى راههاى پياده كردن و رواج دادن ارزشها، در بين روحانيان و مردم نياز دارد.

انگيزه‏هاى بى توجهى به علم اخلاق‏

علم اخلاق، در فرهنگ اسلامى در بعد عملى از موفقيتهايى برخوردار بوده است و اساتيد و معلمان اخلاق در تهذيب و تربيت

( 121 )

شاگردان خويش، تلاش فراوانى داشته‏اند و انسانهاى والا و بزرگوارى پرورش داده‏اند، اما از بعد نظرى مباحث آن مستقلاً مورد توجه قرار نگرفته است. از اين روى، خوارزمى(م:372) در مفاتيح العلوم و ابن خلدون(م:808) در مقدمه، اخلاق را در رديف علوم نياورده‏اند و آنچه ديگران مطرح كرده‏اند، تقسيماتى است كه از ارسطو مانده است. گر چه مايه‏هاى اصلى و اساسى مباحث علم اخلاق در فرهنگ اسلامى وجود دارد و مباحث حسن و قبح و خير و شر در كلام مطرح بوده، ولى در قالب علم اخلاق و فلسفه آن مطرح نشده است كه هم نياز حوزه را بر آورده سازد و هم در جامعه كارساز باشد.

بى توجهى به علم اخلاق، انگيزه‏هاى گوناگونى مى‏تواند داشته باشد كه به برخى از آنها اشاره مى‏شود:

.1 از آن جا كه در آيات و روايات، تأكيد فراوان بر خو گرفتن به اخلاق حسنه شده و بسيار از اخلاق نيك و بد و خويهاى شايسته و ناشايسته سخن رفته، برخى بر اين تصورند كه با توجه به اين آيات و روايات، نيازى به بررسى علمى اخلاق و روشمند ساختن آن نداريم.

در درس اخلاق، اگر آيات و رواياتى ارائه گردد و حكايتها و مثالهايى از سيره بزرگان، افزوده شود، كفايت مى‏كند.

همين شيوه را درباره افراد هم مى‏توان به كاربرد و با پند و اندرز آنان را تحت تأثير قرار داد و با اخلاق اسلامى آشنا كرد.

اين شيوه، به خاطر تأثير نسبى كه در نفوس داشته، سبب شده است كه بحثهاى نظرى علم اخلاق، به بوته فراموشى نهاده شود.

اين شيوه، گر چه ممكن است بر گروهى تأثير نهد(26)، ولى جانشين علم اخلاق نمى‏شود.

.2 دانشمندان و فلاسفه اسلامى كه درباره علم اخلاق آثارى از خود به جاى گذارده‏اند، مانند:

# ابن مسكويه رازى، نويسنده:«تهذيب الاخلاق و طهارةالاعراق».

# خواجه نصير الدين طوسى نويسنده:«اخلاق ناصرى»

# نراقى نويسنده «جامع السعادات»

ديدگاههاى ارسطو را درباره علم اخلاق پذيرفته‏اند و علم اخلاق اسلامى رامساوى و

( 122 )

همسو با اخلاق ارسطويى دانسته‏اند. اين ديدگاه، در حوزه‏ها، پذيرفته شده؛از اين روى اخلاق برنخاسته و نظر جديدى عرضه نداشته است.

وقتى روى مسائل دانشى بحث نشود و مخالفان و موافقان ديدگاههاى خود را مطرح نكنند، كم كم آن دانش، از حوزه دانش بيرون مى‏رود و توجهى به آن نمى شود.

به نظر مى‏رسد در پذيرش اخلاق ارسطويى در حوزه اسلامى، عواملى چند، نقش داشته‏اند، از جمله:

# برابر بودن موارد اخلاق ارسطويى با آيات و روايات.

# نبوغ و سيطره عملى وى بر جهان اسلام.

# تصور اعتقاد وى به خدا، بسان عقيده و باور مسلمانان.

اين تصور، به گونه جدّى بوده كه مسلمانان، وى را پيامبر دانسته‏اند و حديثى هم در اين باره به پيامبر(ص) نسبت داده‏اند:

«او، پيامبر بود؛ امّا مردم نمى‏دانستند».

سر منشأ باور دانشمندان مسلمان، اين بود كه آنان، كتاب «اثولوجيا(27)» را كه نوشته افلوطين موحّد بود، از ارسطاطاليس مى‏دانستند(28).

ملا صدرا، در موارد گوناگون، كه گاهى از آن به عنوان: «ربوبيات(29)» ياد مى‏كند، به معلم اول، ارسطو نسبت مى‏دهد(30).

قاضى سعيد قمى، در آغاز تعليقات خود بر كتاب «اثولوجيا» آورده است:

«هذه تعليقات اجترأت فى تنميقها على الرسالة الموروثة من معلم الحكمة و مؤسس قوانين الفلاسفه، العظيم ارسطاطاليس الذى نقل اهل العلم الموثوق بروايتهم ان نبيّنا، سيد المرسلين، صلى الله عليه و آله، قال فيه: «انه كان نبيّاً قد جهله قومه» ايضاً نقلوا عن النبى، صلى الله عليه و آله، انه سئل عن ارسطاطاليس، فقال: «لو ادركنى لاستفاد منى «و يستفاد منه غاية علمه(31)»

اينها، تعليقاتى است كه جسارت كردم در آراستن آنها بر رسالة به جاى مانده از معلم حكمت و مؤسس قواعد فلسفى، ارسطوى بزرگ. كسى كه اهل علم، اطمينان به روايتشان داريم، نقل

( 123 )

كرده‏اند: پيامبر ما، سرور فرستادگان، درباره‏اش فرموده است:

«او پيامبرى بوده كه مردمش او را نمى‏شناختند.»

نقل كرده‏اند كه: از حضرتش درباره ارسطو سؤال شد، فرمود:«اگر مرا درك مى‏كرد از من بهره علمى مى‏برد» اينها همه نشانه توانائى علمى اوست.

آن گاه، قاضى سعيد، به شرح در اهميت اين كتاب سخن مى‏گويد و آن را برخاسته از وحى مى‏داند: اما در قرن اخير، كه آثار حكماى يونان ترجمه شده، روشن شده است كه كتاب«اثولوجيا» از افلوطين است، نه ارسطو. ارسطو، در كتاب «اخلاق نيكو ما خس» اخلاق را بر اصول و مبادى دينى بنياد نمى‏نهد، بلكه در اين مورد تجربى مذهب است و از مشاهده امورى كه در نزد مردم است و از اعتقادات آنان به خدايان، سخن به ميان مى‏آورد(32). ولى از كتاب متافيزيك وى بر مى‏آيد كه به خدا باور دارد، اما خدايى كه وى به او باور دارد، آفريننده نيست، بلكه انگيزاننده عالم است (33)و با، باور ما درباره خدا، بسيار فاصله دارد.

به هر حال، ديدگاه ارسطو در باب سعادت و فضيلت، ربطى به اسلام ندارد و بر آن انتقادات گوناگونى وارد شده است(34).

.3 برخى از علما و دانشمندان اسلامى كه به ناتوانى علم اخلاق مصطلح (ارسطوئى) پى برده و آن را برابر با اسلام نيافته و يا در تهذيب اخلاق، بنيانش را سست ديده‏اند، از بررسى علمى اخلاق و استخراج قانونهاى كلى دست كشيده و روش خاصى در تهذيب نفس و خوگيرى به اخلاق نيك، به كار گرفتند و با توجه به سفارشها و دستور العملهايى كه در بين علماى گذشته رايج بود، به تهذيب نفس از راه« سير و سلوك» پرداختند و در نزد عالمان وارسته خود را از رذائل پاك كرده و به فضائل آراستند.

اين روش كه آميخته‏اى از سيره عرفأ و عنايت ويژه به آيات و روايات بود، نقش مؤثر و كارايى در خود سازى و تهذيب نفس افراد داشت و بزرگانى از اين مكتب برخاستند كه از جمله آنان، علامه مهدى بحر العلوم(1212 ه'.ق.) بود.

علاّمه بحر العلوم، رساله سير و سلوك (35)و ملا مهدى نراقى (1128 - 1209 ه'.ق.) جامع السعادات را نوشت. هر دو، در

( 124 )

جهت تهذيب و تصفيه نفس تلاش ورزيدند اما از دو راه مختلف. شاگردان ممتاز بحر العلوم و مقامات عاليه معنوى وى حكايت از موفقيت شيوه او دارد و چون راهى كه نراقى برگزيده بود، مورد پذيرش بحر العلوم نبوده، در صدد آزمايش وى بر مى‏آيد.

نقل كرده‏اند: زمانى كه ملامهدى نراقى جامع السعادات را نگاشت، نسخه هايى از آن رابراى علماى بزرگ فرستاد. در سفرى كه به عراق داشت علماى نجف به ديدن وى آمدند، جز علامه بحر العلوم. ملا مهدى تراقى گفت: حال كه ايشان به ديدن ما نيامده ما به ديدن ايشان مى‏رويم. علامه، به ديدار وى پاسخ نداد، تا اين كه ملا مهدى نراقى براى بار سوّم، بحر العلوم رفت. اين بار، بر خلاف بارهاى پيش، رئيس حوزه نجف به گرمى از وى استقبال كرد. در آخر، وقتى مجلس از اقيار خالى شد، به وى گفت:

«اين كه در اين مدت به ملاقات شما نيامدم و اين طور رفتار كردم، مى‏خواستم ببينم كه كتاب «جامع السعادات» را جمع آورى كردى، يا اين كه آنچه نوشته‏اى در وجود خودت پياده كرده‏اى. براى من ثابت شد كه تهذيب نفس كرده‏اى (36) »

روش سير و سلوك در حوزه نجف رايج شد و بزرگانى در اين مكتب، تربيت شدند.

اين روش، بعدها توسط ملا حسينقلى همدانى (م: 1311 ه'.ق.) به اوج رسيد و پيروان اين مكتب، به «اخلاقيون» مشهور شدند(37) و شخصيتهايى مانند: سيد احمد كربلائى(م: 1332 ه'.ق.)، سيد سعيد حبّوبى (م: 1333 ه'.ق.) و شيخ محمد بهارى (م: 1328 ه'.ق.)(38)و... در اين مكتب پرورده شدند.

اساس اين مكتب بر عمل قرار دارد و تئوريهاى آن تجربى و عملى و محور آن«دستور العمل» است، نه آگاهى از فضائل و رذائل.

در نخستين برخوردى كه ملا حسينقلى همدانى، با ميرزا جواد ملكى تبريزى دارد، او را به عمل فرا مى‏خواند و از وى مى‏خواهد كفشهاى طلاب تبريزى را، كه از ديگر طائفه ملكى بودند، جفت كند. با اين

( 125 )

برخورد مؤدبانه، نزاع بين دو طائفه را ريشه كن مى‏سازد.

اين روش، براى تهذيب و خود سازى حوزويان مفيد است، منتهى به گونه‏اى نيست كه بتوان آن را به صورت عمومى عرضه داشت و در راه اصلاح اخلاق گروههاى گوناگون و تصحيح رفتار آن سود برد.

اين مكتب، انسانهاى قابل را مى‏پذيرد معلم اين طريقت،همه را به شاگردى نمى‏پذيرد؛ چرا كه عده‏اى در پيمودن آن، پايدارى كافى ندارند.

.4 از ديگر انگيزه‏هاى بى توجهى به علم اخلاق، الزامى نگرفتن آن است. اگر به فقه توجه مى‏شود و به آن بهاى فراوان داده مى‏شود، از آن روست كه وظيفه مكلفان را مشخص مى‏سازد: چه چيز حلال و چه چيز حرام و چه چيز واجب و چه چيز غير واجب است. حكم اخلاقى را جزو مستحباتى مى‏دانند كه نگهداشت آن، به عهده مكلف است و كيفرى براى آن در نظر گرفته نشده، از اين روى، به آن توجه نمى‏كنند.

گاهى آداب اجتماعى قومى، چنان قوى است كه نه تنها حكم اخلاقى، بلكه احكام فقهى را نيز تحت تأثير قرار مى‏دهد. گاهى نيز اصول مسلمى را به بهانه اخلاقى بودن، از الزام مى‏اندازند. اگر گفته شود عدل از اصول مهم اسلامى است كه در تمام شؤون بايد مورد توجه قرار گيرد و اين اصل، بر همه اصول و قواعد، حاكميت دارد؛ چرا كه خداوند، خود، عادل است و نظام هستى را به عدل استوار ساخته:«بالعدل قامت السموات و الارض» و عدل جزو اصول مذهب شيعه است، مى‏گويند اين اصل اخلاقى است؛ يعنى الزام آور نيست؛ اما دقت نمى‏كنند كه بسيارى از مفاسد اخلاقى و كارهاى خلاف شرع كه نهى از آن را لازم مى‏دانند، برخاسته از عدم تهذيب نفس و بى توجهى به تربيت و تهذيب اخلاق افراد است. آنان، نفش اساسى اخلاق در رفتار آدمى را ناديد مى‏گيرند و با امر و نهى در صدد اصلاح افراد بر مى‏آيند و توجه ندارند كه امر و نهى صرف، نه تنها نقش مثبتى در روحيه و اصلاح افراد ندارد، بلكه نوعى واكنش منفى و گاهى خطر ناك در درون آنان ايجاد مى‏كند و زمينه انحراف اشخاص را فراهم مى‏سازد.

( 126 )

خلاصه سخن‏

.1 اخلاق از علوم اجتماعى و انسانى است و از چگونه بودن و چگونه زيستن انسان سخن مى‏گويد و بر تعديل غرائز و تصحيح رفتار آدمى، پا مى‏فشرد .

.2 تفاوت آنچه در تعريف علم اخلاق علمأ اسلامى ذكر كرده‏اند، با آنچه در منابع غربى آمده، در اين است كه دانشمندان اسلامى، بيشتر به تعديل غرائز و تهذيب نفس و خويها توجه دارند و دانشمندان غربى، بيشتر، به رفتار آدمى نظر دارند كه برخاسته از خويهاى اوست.

.3 بحثهاى نظرى در اخلاق اسلامى، مورد بى مهرى قرار گرفته و آنچه مطرح بوده ديدگاه دانشمندان يونان است كه امروز اشكالهاى فراوانى بر آن وارد شده است.

.4 علم اخلاق، فقه و روان‏شناسى مشتركاتى دارند، ولى يكسان نيستند. هر يك سمت و سوى خاص خود را دارد.

.5 نياز حوزه به علم اخلاق، امرى انكارناپذير است. حوزويان در راه تحقق رسالتى كه در اصلاح جامعه به عهده دارند، ناچار از ارائه اخلاق علمى و روشى مؤثر در تصحيح رفتار انسانهايند.

.6 بى توجهى به علم اخلاق، انگيزه‏هاى فراوانى دارد، از جمله بسيارى از اصحاب حوزه، بر اين پندارند كه اخلاق، يكسرى پند و اندرز هايى است كه در آيات و روايات به آنها اشاره شده و نيازى به بررسى علمى نيست.

.7 توجه علماى وارسته به تهذيب نفس به حوزه امرى مسلم و غير قابل انكار است، اما روشى كه آنان در حوزه به كار مى‏بردند عموميت ندارد.

.8 با توجه به اين كه چهار چوب خاصى براى علم اخلاق اسلامى به ما ارائه نشده و با توجه به رسالتى كه حوزويان دارند، لازم است با استفاده از قرآن و حديث و ديدگاههاى عالمان وارسته و بهره ورى از مطالعات روان‏شناسى و جامعه‏شناسى در پى ريزى اخلاق نظرى و عملى تلاش كرد و مردم را به اخلاق اسلامى آراست و خويها و رفتارهاى ناپسند را از جامعه زدود.

( 127 )

دفتر تبليغات اسلامى.

( 128 )

عبد الرحمن بدوى منتشر شده و در ايران از سوى انتشارات بيداد، افست شده است.