( 65 )

رساله سير و سلوك‏

عارف واصل آقا محمد بيد آبادى‏

قله بر افراشته معرفت، تبلور معانى طريقت، و اصل به سرّ ولايت، فقيه بلند مقام، عارف بى بديل، فرهيخته چهارده ستاره درخشان ولايت، مرحوم آقا محمّد بيد آبادى، سر سلسله عارفان علوى و مبيّن حكومت صدرايى در سده‏هاى اخير است.

او، دانشورى جامع و ذوفنون بود. غير از علوم مرسوم زمان خويش، در دانشهايى چون: «كيميا» مهارت داشت.

در حوزه اصفهان كه آن روزگار عظيم‏ترين حوزه تشيّع بود، از محضر حكيمان، عارفان، فقيهان و محدثانى بزرگ بهره برد و رشد كرد.

در علوم منقول، چون رجال، دراية و فقه الحديث، شاگرد حكيم و محدّث، مرحوم مولى محمد تقى الماسى بود. و راه و رسم استنباط معارف اعتقادى و اخلاقى را از جوامع روايى، از او بياموخت.

( 66 )

در اين باب، از حكيم سخن‏شناس، ملا اسماعيل خواجوى نيز، بهره گرفت.

در حكمت در محضر ملاّ عبد الله عكيم بود واز مرحوم خواجوى نيز، بهره‏ها برد.

در همين دوران، عرفان نظرى و سلوك عملى را از عارفان بزرگى كه به دور از غوغاى روزگار بودند، نوش كرد و خود صاحب كمالات علمى و عملى شد و در بسيارى از علوم و فنون استاد گرديد گر چه سيّد قطب الديّن نيريزى شيرازى، استاد عرفان او بود، ولى طهارت نفس، تقرّب و توسّل به قطب دائره امكان، امام زمان، عجل الله تعالى فرجه، اورا به مقامات منيع و رفيعى رساند و برخوردار از كرامات و نوعى ولايت كرد و در جمع اوتاد و ابدال زمان خويش درآورد.

حوزه‏هاى درسى گوناگونى در اصول، فقه، فلسفه، عرفان و تفسير داشت.

اسفار را از غربت و انزواى كتابخانه‏ها، به عرصه دروس فلسفى حوزه آورد و شاگردانى عالى مقام و پر آوازه در اين زمينه پروريد.

بزرگانى كه پس از او پرچم نشر حقايق و معارف بلند الهى و تبيين اسرار اسفار اربعه را بر دوش گرفته و اين همه كتابهاى پر مايه از خود به يادگار نهادند. آنان ساليانى دراز، حوزه اصفهان و ديگر حوزه‏ها را با شور و نشاط رهبرى كردند و چونان اسلاف و اساتيد خويش، هم دين مردم را پاس داشتند و هم علوم آل محمد (ص) را به نسلهاى پس از خود، سپردند. بزرگانى چون حكيم نامور ملاعلى نورى، ملا محراب گيلانى، ميرزا ابوالقاسم مدرس خاتون آبادى، سيد اسماعيل بن سيد مرتضى بن سيد نورالدّين جزايرى، آقا مير سيدمحمد على مير محمّد صادقى، ميرزا محمّد شهيدى، سيد صدر الديّن محمّد دزفولى، ملا عبد الكريم اشراق قاينى، سيد حسن قزوينى، ملا نظر على گيلانى، ميرزا عبد الجواد شيرازى، حاج محمد ابراهيم كلباسى و دهها فقيه، حكيم، عارف و فاضل ديگر، خوشه چين علم، معرفت، اخلاق و كمالات معنوى و عرفانى او بودند. هر كدام آغاز گر و پايه گذار انظار، افكار و نظر گاههايى بديع در تاريخ حوزه‏هاى شيعه شدند و در حراست از

( 67 )

ايمان مردم اين مرز و بوم حماسه‏ها، آفريدند.

آوازه پايگاه بلند او در علم وعمل، سطوت معنوى و هيبت و صلابت او در پاسداشت و تبيين موازين شريعت در آن روزگار، عالمان ديگر ديار را مشتاق وصال او كرد. برخى رنج سفر بر خويش هموار كرده به خدمتش رسيدند و برخى با مكاتبه از او راه جستند. ميرزاى قمى، با اين كه خود فقيهى نامدار است، از او راه و رسم سلوك مى‏جويد و عالمانى از قزوين از راه نامه، دستور العمل مى‏گيرند.

با اينكه جان او، در عالم ملكوت سير مى‏كرد و روح او در جنّت لقأ تفرّج و تن او منوّر به انوار فرايض و نوافل بود و در حالى كه قلب او از آزمايش پذيرش سرّ ولايت سر بلند بر آمده بود و حامل سرّ دشوار اسرار ولايت علوى بود، در ميان مردم پيامبر گونه غم امت بر جان داشت و داغ دستگيرى درماندگان و سير كردن گرسنگان بر تن. در قحط غلا و فشار زندگى، با محرومان معيشتى همسان برگزيد.

با دستور قناعت و ساده زيستى به خويشان و مريدان و شاگردان و برخورداران زمان خود، مردم اصفهان به راحتى قحطى غلا را پشت سر نهادند.

او، بااينكه از ملك شخصى و پدرى اش بر خوردار بود، به هنگام تنگى معيشت مردم، آذوقه سالانه خود رابه ناداران بخشيد و اين سر مشقى براى توانگران شد و اصفهان بر قحطى آن روزگار بدون دشواريها و تلفات، غلبه كرد.

خلاصه، او به مصداق«كونوا دعاة للنّاس بغير السنتكم» تبلور عمل به مكتب بود. هم در خدمت به خلق خدا جلودار بود و هم در عمل به دستورها و آموزه هايى كه هديه شاگردان مى‏كرد.

شيوه او نوشتن كتاب نبود. او، با يارى جستن از قلم اعلى بر لوح جانها، دلها، را رقم مى‏زد و روح و باطن شاگردان خويش را به امر ولايت كبرى پيوند مى‏داد.

به جاى اين كه معارف را در جانهاى آغشته به دنيا بريزد و حجاب ظلمات نفس آنان را با اصطلاحات و دانشهاى مرسوم زمان، غليظتر و سخت‏تر كند، رفع حجب

( 68 )

مى‏كرد و با نشان دادن آيات الهى و انفسى، آنان را از اين خاك دادن به باطن و ملكوت عالم عروج مى‏داد. سخن در روش تربيتى و سلوكى او بسيار است كه رساله‏اى، جدا مى‏طلبد. با اين همه، غير از دستور العملهايى چند، نوشته هايى اندك از او به يادگار مانده است«رساله توحيديه» د رمبد و معاد، تفسيرى در قرآن، حواشى چند بر كتابهاى فقهى، فلسفى و عرفانى كه تنها، حواشى اسفار آن به جاى مانده كه گاهى آخوند ملا على نورى، از او نقل كرده و مرحوم ملا عبد الله زنوزى، شاگرد بزرگ و نزديك به ملا على نورى، از او در برخى ازصفحات كتاب «لمعات الالهيه» آورده و نسخه‏اى از آن، در كتابخانه استاد جلال الدين آشتيانى، موجود است.

دستور العمل فراديدمان «رساله سير و سلوك» مرحوم بيد آبادى است و مخاطب او، ملاّ حسينا قزوينى (ر. ك: مجلّه حوزه شماره 53)، كه مضامين و اشاراتى مشكل و پيچيده دارد. تنها آنانى را كه كتابهاى اين قوم را خوانده‏اند، مفيد مى‏افتد.

ما براى احياى اين رساله و گشودن برخى اصطلاحات و اشارات آن، پاورقيها و منابعى، ارائه داده‏ايم اميد آن كه جرعه‏اى از اين درياى بيكران و قبسى از اين حقايق نورانى را، دليل راه خويش كنيم.

در پايان، نا سپاسى است اگر از فرهيخته اين وادى، فاضل وارسته حاج شيخ محمد حسين معزّى كه بدون هيچ منتى، رنج استنساخ اين راسله را پذيرا شده و براى چاپ و نشر در اختيار مجله قرار دادند، سپاس نگوييم. اميد است صاحب حقيقت نبوت و ولايت مزد رسالتش را كه مودّت عترت است، به او و ما ارزانى دارد.

در پايان، منابع چند كه جسته، گريخته از صاحب اين رساله ياد كرده‏اند، مى‏آوريم:

طريق الحقايق، ج 216 / 3؛ روضات الجنّات، ج 624 / 7؛ رستم التّواريخ / 407؛ اعيان الشيعه ج /321 45، چاپ اول؛ ريحانة الادب، ج 188 / 1؛ تاريخ حكما و عرفا متأخّر از نقبأ البشر؛ منتخباتى از آثار حكمأ الهى

( 69 )

ايران، ج 4؛ مكارم الآثار ج 1؛ خدمات متقابل اسلام و ايران / 594؛ تذكرة القبور؛ مجلّه حوزه، شماره 10، تير 1364 ؛ شمار 35، آذر 1365؛ شرح مقدمه قيصرى / 31، استاد جلال الدين آشتيانى، مقدمه شرح مشاعر ملا صدرا / 67، از استاد آشتيانى و ديگر كتابهاى تراجم تراجم مشهور و برخى تاريخهاى اصفهان.

بسم الله الرحمن الرحيم‏

الحمد لله الحليم الكريم العلى العظيم و الصلواة على النبى المصطفى و الولى المرتضى و عترتهما اصحاب التسليم و الرّضا

امّا بعد، چون مقتضاى عبوديت حقيقى، اشتغال قلب و قالب عبد است به عبادت معبود به استحقاق(1)و توجه ظاهر و باطن به طاعت مقصود(2)على الأطلاق، تعالى شانه و عظم برهانه، چنانكه گوش ظاهر و باطن او نشنود جز كلام حق را و ديده سر و سرّ او نبيند جز كتاب حق را و زبان قلب و قالب او نگويد جز نام حق را تا در مسلك فرقه «صمّ بكمو عمى»(3)منسلك نباشد و در تحت زمره‏

«لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم أعين لا يبصرون بها و لهم آذان لا يسمعون بها»(4)

مندرج نگردد و همچنين ساير اعضأ و جوارح و باطن و باطن و ظاهر و باقى حوارس و قوى و مدارك و مشاعر.

لهذا، همچنانكه عبادت قلب، بعد از تحصيل عقايد حقه، اشتغال

( 70 )

لسان قلب است به ذكر على الدّوام، به حسب اجازه صاحب نفس مأذون از امام معصوم، عليه السّلام، كما قول الله تعالى:

«ألا بذكر الله تطمئنّ القلوب»(6)

و استغراق عين قلب در مشاهده صور نقوش مكتوبه بر لوح قلب به واسطه قلم اعلى،كه عبارت از روح اعظم(7)است، كمال قال الله سبحانه:

«اولئك كتب فى قلوبهم الأيمان و أيّدهم بروح منه»(8)

و اشتغال أذن قلب مر تلقى واردات و الهامات ربّانيه و حكم و خطابات سبحانيّه را كمال قال عزّ و جل:

«و تعيها أذن و اعيه»(9)

همچنين عبادت قالب، بعد از أقامه اركان ظاهر شرعيه، على صاردها و آله ألف صلواة و سلام و تحيّة، مشغول ساختن جوارح و اركان است به خدمت آن صاحب نفس مأذون كه شيخ راه و پير آگاه، عبارت از آن كامل ذو فنون است.

و همچنين مشغول ساختن لسان به تلاوت أو راد وارده از صاحب نفس و أجازه شيخ راه، أو(يا) «من ينوب عنه» كه مأخوذ است از انفاس و اجازات مشايخ سلسله طريقت و مرشدان راه حقيقت كه سلسله اجازه ايشان يداً بيد و نفساً به نفس، منتهى مى‏شود به امام، عليه السلام.

و چون (به هر حال) مقصود از تحرير اين صحيفه، بيان اوراد موظّفه

( 71 )

است، به جهت يكى از فرزندان با توفيق، اذاقه الله رحيق التحقيق.

و آن دو قسم است:

قسمى است مداومت بر آن منتّج قرب نوافل و مداومت بر آن موجب عروج بر معارج و منازل است و مهما امكن ترك نبايد تا وقتى معيّن و مدّتى معهود .

و قسمى كه در هنگام جمعيّت و اقبال و فرصت و فراغ بال، به آن اشتغال بايد نمود واگر حضور و جمعيت (تمركز دل) و فرصت و فراغت نباشد، ترك آن خسران و ضررى ندارد.

لهذا، آنچه بيان آن متصوّر است، در ضمن دو فصل ايراد مى‏شود، بعد از تقديم مقدمه جامعه و من الله تعالى أفاضه الانوار اللاّمعه.

مقدمه جامعه‏

بدان اى عزيز! با توفيق، ثبتّك الله على سوأ الطريق، كه سالك طريق قويم و ناهج صراط مستقيم را اشتغال به پنج عبادت از عبادات قلبيه و مداومت بر پنج طاعت جنانيه و لسانيه و اركانيه، بدون حضور، نافع نيست و چون (به هر حال)به حكم حديث قدسى:

«لا يسعنى أرضى و لا سمائى و لكن يسعنى قلب عبدى المؤمن»(10)

محل نور خدا و آينه تجليات حضور مولى، حقيقت قلب است كه لطيفه‏اى است ربّانى و مجرّدى است روحانى و حقيقت قلب را صورتى

( 72 )

است جسمانى، كه عبارت از مضغه صنوبريّه واقعه در أيسر تجويف صدر است و هر تجلّى كه در قلب معنوى واقع مى‏شود، در اين قلب صنوبرى، كه به منزله آن روزنه لطيفه ربّانى و به مثابه خليفه آن مجرّد روحانى است، صورتى مطابق آن معنى و مثالى موافق آن تجلّى، جلوه‏گر مى‏گردد و هر گاه آن تجلّى، از تجلّيات جامعه باشد، لا محاله، صورت تمثيليه، صورتى جامع خواهد بود در جميع صور، به حكم:

«خلق الله آدم على صورته»(11)

و بر طبق:«علّم آدم الأسمأ كلّها»(12)صورت انسان است چنانكه على بن موسى الرّضا، عليه آلاف التحية و الثنأ، در شرح سكينه قلبيه مذكور در آيه شريفه:

«هو الذى انزل السكينة فى قلوب المؤمنين»(13)

فرموده:

«السكينة ريح تفوح من الجّنة لها وجه كوجه الانسان»(14)

گاه باشد كه آن تجلّى قلبى، به حدّى قوّت كند كه از باطن به ظاهر بروز كند و در خاج ممثّل گردد و ملحوظ چشم ظاهر شود، چنانكه حكايت تمثّل جبرئيل به صورت انسان مستوى الاجزأ و الأركان از براى مريم بنت عمران در قرآن مذكور(15).

و از جمله انفاس الهيّه، كه از لسان حقايق ترجمان حضرت فيّاض الحقائق مولانا ابو عبدالله جعفر بن محمّد الصادق، عليه السلام، ظهور

( 73 )

كرده، اين كلمات شريفه است كه:

«الصوّرة الانسانية هى اكبر حجّة الله على خلقه و هى الكتاب المبين الّذى كتبه بيده، و هى الهيكل الّذى بناه بحكمته و هى مجموع صور العالمين و هى الطريق المستقيم الى كل خير، و هى الحبل الممدود بين الجنة و النّار.»(16)

بنأ على هذه المقدمات، سالك را لازم است كه در مجامع، احوال و افعال و اقوال و حركات و سكنات و لهجات و لمسات و لمحات و در هنگام ذكر و ورد و طاعات و خدمت، مراقب قلب صنوبرى باشد، تا انواع تمثيلات كه در انواع تجليّات بر قلب صنوبرى از قلب معنوى،

منعكس مى‏گردد، ملحوظ چشم دل گردد، چنانكه عارفى فرمود: نظم.

ادله بر صحّت اين مطلب، از آيات الهيّه و اخبار معصوميّه، صلواة الله عليهم، به اضافه ادله عقليّه و شواهد كشفيّه بسيار است كه در اين مقام، نگنجد و من الله الا عانة (17).

فصل اوّل، در ذكر قسمى از اوراد كه مداومت بر آن منتح قرب نوافل و موجب عروج به معارج و منازل و مهما امكن (هر طور شده) نبايد ترك نمود، تا وقتى معيّن و مدتى معهوده، چون به مقتضى حديث:

« كما تنامون تموتون و كما تستيقظون تبعثون»(18).

( 74 )

نوم و يقظه انسان، كه عبارت از توجّه روح است از ظاهر به باطن و التفات آن از باطن به ظاهر، نمونه موت و بعثت (بعث) است.

پس بنابراين، سالك راه را، لازم است كه هنگام بيدار شدن از خواب و هنگام اراده خواب، متذكّر حالتين مذكور تين باشد. و از اين جاست كه غالب اورادى كه در اين فصل مذكور مى‏شود تعلّق به اين دو وقت دارد(19)

كه صبح از خواب بيدار مى‏شود و از مستى هوشيار، قبل از تكلّم به كلام و اشتغال به همه اقوال و افعال بالتّمام بر طبق آيه كريمه:

«انّ الله و ملائكته يصلّون على النبىّ...»(20)

متخلّق به اخلاق الله و متأدّب به آداب ملائكة الله گرديده، چونانكه صباح به امر فالق الأصباح، به مقتضاى:«و الصّبح اذا تنفّس» (21)به نفس رحمانى (22)مى‏گردد، سالك نيز متنفّس به نفس (23) رحيمى گرديده، كلمه محمّديه اجماليّه (24) را به عدد معصومين، صلواة الله عليهم اجمعين، بر زبان عقيدت ترجمان، جارى گرداند. و همچنانكه از ظلمت ليل، بيرون آمده، داخل نور نهار ظاهرى مى‏گردد و بر وفق كريمه:

«هو الذى يصلّى عليكم و ملائكته ليخرجكم من الظّلمات الى النّور و كان بالمؤمنين رحيماً»(25).

به واسطه تأثير «نفس رحيمى»از ظلمات حجب بيرون آمده، داخل نور نهار شود و ظهور و تجلّى و حضور گردد(26)، به همان عدد (چهارده)اقلاّ به اقامه صلوة كبرى 27 و مراقبه سكينه قلبيه (28)بايد بود تا از أداى

( 75 )

فريضه فجر فارغ شود بعد از فراغ، به تلاوت «آية العظيمه»(29)كه صراط المستقيم عقايد حقه است و به اسرار اصول معارف محتوى، به سر علوّ و دنو ذات تعالى مجده منطورى و به نفى تعطيل و تشبيه و اثبات امر بين الامرين در صفات و نفى جبر و تفويض و امر بين الامرين در افعال، بيشتر اشتغال نمايد(يعنى به قرأت آية الكرسى با توجه به معانى بلندى كه شمردند مشغول شود)

و به قرأت كلمه ظاهره، يعنى«سبّحه (30) ظاهره» كه كتاب اجمالى معارف الهيه و علوم ربّانيه،(است) مشغول گردد و اين دو ورد، يعنى «آية العظيمة تامة» و «قرأت سبّحه ظاهره» اختصاص به صلوة فجر ندارد، بلكه بعد از مجموع صلواة خمس، بروجهى كه از أئمّه هدى، صلواة الله عليهم، مأثور است، بايد خوانده شود.(31)بعد از آن، متخلّق به خلق لاهوتى(32)و متأدّب به ادب ملكوتى (33) گرديده، يك دفعه(با تمام وجود) به كلمه محمّديه اجماليه متكلّم و به نفس رحيمى اجمالى، متنفّس گردد. چون سالك را از صورت به معنى انتقالى و از شهادت به غيب، توجهى مى‏باشد و مقرر است كه صورت و ظاهر و شهادت و نبوّت محمّد، صلى الله عليه و آله، را معنى و باطنى و غيبى به غير از ولايت علويّه نيست (34). لهذا، بايد بعد از تخلق به خلق حضرت لاهوت و تأدب به ادب حضرت ملكوت و استنزال رحمت رحيمة از حضرت ذات، به صاحب نبوت و امين رسالت، عليه افضل الصلوات، از ظاهر نبوت به

( 76 )

باطن ولايت توجه نموده يك دفعه به كلمه«جبرئيلية» كه مانند كلمه «توحيديّه»(36) بر نفى و اثبات مشتمل است تكلّم نمايد.

به واسطه تخليه اولى، اثبات مروت و كرم و كمال فتوّت و نعم و جمال از براى ولى حضرت ذوالجلال نمايد كه:

«الله ولى الّذين آمنوا يخرجهم من الظّلمات الى الى النّور و الّذين كفروا اوليائهم الطاغوت يخرجونهم من النّور الى الظلمات»(37)

و به واسطه تخليه ثانيه، به نفى حول و قوه و سلطنت و قدرت و قهر و قوّت و اختيار و ارادت از براى غير صاحب اختيار، مالك اقتدار؛ يعنى ذوالفقار نمايد كه:

«الّذين آمنوا يقاتلون فى سبيل الله و الّذين كفروا يقاتلون فى سبيل الطاغوت فقاتلوا اوليأ الشيطان، انّ كيد الشّيطان كان ضعيفاً»(38)

و اين نفى و اثبات، مجاهده‏اى است باطنيه. و همچنانكه صاحب مجاهده در مقام نفى كفّار و فجار ظاهر، اثبات اخيار و ابرار ظاهر مى‏باشد، صاحب اين مجاهده نيز، كفّار و فجار باطنى را، كه عبارت از «جنود جهلّيه دنيّة»(39)است نفى مى‏نمايد كه:«ألا انّ حزب الشّيطان هم الخاسرون» (40)، و ابرار و اخيار باطن باطن را كه عبارت از «جنودعقليه علّيّه»(41)است، اثبات مى‏فرمايد كه: «انّ حزب الله هم المفلحون» (42).

بعد از آن، از مقام مجاهده، به مقام مشاهده (43)عروج نمود، اغيار را بالكليّه، فراموش و نقش جمال يار را بر لوح سينه منقوش فرموده، به

( 77 )

اقبال كلّى و توجّه تام متوجّه حضرت ولايت (44) كليه گرديده يك دفعه به كلمه علوّيه(45)اجماليّه كه سبب اشتمال بر چهار اسم عظيم الاقتدار، محيط بر چهار قائمه عرش اسرار و چهار ركن كرسى انوار،(46)است، تكلم نمايد.

و چون سالك را بعد از توجّه كلى، به حضرت «ولايت كليّه»(47)، آثار جلال مولى ظاهر مى‏شود و نظر به ضعف وجود(سالك)، بسا باشد كه تزلزل به اركان و اطمينان او، راه يابد. به حكم«لا ملجا الاّ اليك»(48)، باز ملتجى به ملجأ ولايت و متمسك به عروة الوثقى هدايت گرديده، يك دفعه به «كلمه علويّه تفصيليه» تكلّم نمايد و چون انسان، انموذح عالم كبير است و از حقايق الوهيّت و ولايت و نبوّت و مراتب ملكوت و جبروت و لا هوت در عالم، او نمونه و نشانه، مى‏باشد، لا جرم، بايد اول به لسان جبرئيل كلى روح در جناب حضرت نبّوت كليه(49)، قلب را، كه مبعوث به مقابله كفار جنود نفس است، امر به ندا كردن حضرت ولايت كليّه (50) فرموده، به فتح اوّل كلمه علويّه تفصيليّه، كه مسمّى است به باب الظّاهر و باب النبوة المحمديّه و باب الأمر و باب الباطن و باب ثانى از كلمه«علويّه تفصيليه»، كه مسمّى است به باب الباطن و باب الولاية و باب العلوية و باب الولاية و باب العلوية و باب الامتثال و باب الاجابة، اختتام فرمايد، (51)تا به واسطه تأييدات ربانية الهيّه و الهامات ملكوتيه جبروتيه و شفاعات محمديه

( 78 )

و نشأت علويه، جذبات و لويّه بر باطن او فايض شود.

و بايد حروف آخر را از كلمه علويّه تفصيليه (52) كه مسمّى به سرّ مكنون است، به عدد عين الجمع (53) مكرّر نمايد و (چون) از غلبه نشأة علويّه و قوّه جذبه ولويّه، كار سالك به جايى مى‏رسد كه عنان سالك از دست او بيرون رود.

و مجذوب مطلق، اگر چه گليم خويش از امواج خطرات بيرون مى‏آورد، ليكن غريقان شطاط بحار جهالت را دستگيرى نمى‏تواند نمود. و اگر قانون سلوك كه نتيجه مقام نبوّت از ميانه مرتفع شود، راه افاضه عليا بر سافل و استفاضه سافل از عليا، منقطع گردد ؛ چرا كه وصول فيض موقوف بر وجود برزخ ذوجهتين و متوسط بين العالمين، كه عبارت از انسان كامل كه نتيجه انسان سالك مجذوب و مجذوب سالك است، منقطع است ؛ لهذا سالك بايد از جذب مطلق، رجوع به سلوك نموده، نشأه «شراب زنجبيل»(54) جذب را با كيفيّت «شراب كافورى» سلوك بياميزد و عمود به مقام نبوت كه «فرق بعد الجمع»(55)است فرموده.

ثانياً، متخلّق به خلق لاهوتى و متأدّب به ادب ملكوتى گرديده يك دفعه به «كلمه محمديّه تفصيليه» كه عبارت از نفس رحيمى تفصيلى است، تكلم نمايد و كام جان و مذاق روان را از نشأت مقامات محمديه اولوّيه و اوسطّيه و آخريه كه مستفاد است كه مستفاد است از كلمه جامعه:«اوّلنا محمد و آخرنا محمد، صلى الله عليه و آله»(56)ملتّذ فرمايد و چون به واسطه

( 79 )

اشتغال به لوازم سلوك و تربيت قواى بدنيه، آينه قلب را با غبارى، عارض، مى‏گردد و حجابى رقيق چهره خواطر را مى‏پوشاند، مى‏بايد در خود تقسيم اعمال و اوراد موظّفه، يعنى در ختم سجده شكر نماز عشأ، با حضور تام و مراقبه قلب و توجه به حضرت الوهيّت ذات تعالى، و استشفاع از حضرت انسان كامل كه جامع ميان ظاهر صورت نبوّت محمدى، صل الله عليه و آله، و باطن معنى ولايت علوى است به «كلمه فتحيه»(57) كه مفتاح ابواب كنوز دل است، تكلّم نمايد، اقلاً، سه دفعه يا پنج دفعه. و اگر حضور در وقتى باشى هر قدر كه خواهد اين كلمه را تكرار مى‏تواند نمود و اوراد صلواة فجر و عشا را به زيارت حضرت سيد الشهدا و قرّة عين الاوليأ، سبط النبّى و ابن الولى مولينا ابا عبدالله الحسين، صلواة الله عليه و على آبائه و ابنائه الطاهرين، و حضرت مصدر سلاسل الاوليأ و منبع الولاية للأصفيأ، مولينا ابو الحسن على بن موسى الرّضا، صلوات الله و سلامه عليهما و على الطّاهرين من آبائهما و ابنائهما، ختم نمايد.(58)

و در هنگام خواب كه به موجب:«النّوم اخ الموت»(59)به مثابه حالت نزع و احتضار اموات و مناسب وقت مرگ و توديع حيات و صورت مقام فنا و مقدمّه منزل بقاست، بايد محتضر وار بر پشت خوابيده (60)به تلاوت اوراد صلوة فجر، طيب اللّسان، گرديده، يعنى يك دفعه به «كلمه محمّديه اجماليه» و يك دفعه «كلمه جبرئيليه» و يك دفعه به «كلمه علويّه

( 80 )

اجماليّه» و يك دفعه به «كلمه علويه تفصيليه» به شرط تكرار حروف اخير كه مسمّى به سرّ مكنون است، به عدد عين الجمع شود يك دفعه به كلمه محمديّه تفصيليه، تكلم نمايد آن گاه تختّم باب قلب به خاتم سكينه صدريّه و ترقيم لوح ناصيه به رقم(بر قسم) سكينه عقليه ابواب ظاهره را كه مدخل اغيارند مغلق (بسته) نموده و باب باطن را كه مدخل يار است بر رخسار يار گشايد و در هنگام ختم باب قلب، به خاتم سكينه صدريّه، تشهد كامل را به ختم مذكور منضم سازد (61) بروجهى كه افتتاح تختّم با افتتاح تشهّد، مقارن باشد، با شرايط مأخوذه شفاهيه. و در هنگام ترقيم لوح ناصيه به رقم سكينه عقليه، دفعه ديگر به كلمه «محمّديه تفصيليّه» تكلّم نمايد بر اين وجه كه افتتاح ترقيم با افتتاح تكلّم و اختتام ترقيم با اختتام تكلم، مقارن باشد، با شرائط مقررّه معهوده. و چون سكينه صدريه، خليفه سكينه قلبيه و سكينه عقليه، خليفه سكينه صدريه است، صلواة كبرى، كه اشاره به بطون محض ودالّ است بر مظاهر حقّه تفصيليه و مراتب نوريه ظهوريّه:«اوّلنا واوسطنا و آخرنا»(62)،مقارن باشد و با سكينه صدريّه كه جامع است بين الظهور والبطون و برزخ است بين الغيب و الشّهود، تشهد

( 81 )

كامل كه جامع مراتب الوهيّت و رسالت و ولايت و مشتمل بر مراتب ثلاث غيب مطلق و شهادت مطلق و غيب مضاف است (63)، مقارن باشد، تا استيفأ حقوق منازل و معارج و استقصأ واجبات مقامات و مدارج به عمل آمده باشد.

بدان! همچنان كه سالك را مراقب سكينه قلبيه، كه از اعمال مستمرّه عين قلب است، در هنگام اقامه صلوة كبرى كه از فرائض دائيه لسان القلب است على الدوام فى اللّيالى و الأيّام در مجامع حركات و سكنات لازم است؛ هم چنين مراقبه سكينه صدريّه و سكينه عقليّه از باطن، منتج نشأة جامعه بين الجذب و السلوك و البطون و الظّهور است. و گاهب كه حجاب مراقبه سكينه قلبيّه نشود خالى از تقويتى نخواهد بود.

مخفى نماند كه در مراقبه سكينه قلبيه، كه فى الحقيقه توجه به جانب كعبه باطنيه (64) و تولّى به سوى شطر قبله معنويه است، در هنگام اقامه صلوة كبرى، خصوصاً بر تقديرى كه اقامه مذكور به كلمه سرالسرّ (65)، باشد، رموز خفيّه عظيمه و كنوز مخفيّه جليله است كه در اين مختصر نمى‏گنجد و از عنايت جناب مولى، مترقّب ترقيم رساله على حدّه مى‏باشد. ان شأ الله تعالى.

و بدان كه مجموع عبادات سالك، بعد از عقايد حقّه و اركان شرعيّه (66)، منحصر بر دو قسم است:

اوّل، صلوة كبرى و صلوة صغرى.

( 82 )

دوّم، مراقبه سكينه قلبيه و صدريه و عقليه.

و اقامه صلوة كبرى از مقوله عبادات لسانيّه است قلبا و اقامه صلوة صغرى از مقوله عبادات لسانيه است قالباً. و لا محاله عبادت سمعيّه لازمه عبادت لسانيه است. از آن جا كه هر چه لسان قلب به آن ناطق گردد،

سمع قلب آن را داعى شود و هر چه لسان به آن تكلّم نمايد، از أذن قالب آن را سامع گردد. و مراقبه سكينه قلبيه از مقوله عبادات بصريّه است قلبا، و مراقبه سكينه عقليه و صوريه از مقوله عبادات بصريّه است، مثالاً و خيالاً و دراين مقام، عبادات اركانيه نيز هست و آن ختم باب قلب است به قلب ذوشفتين؛ اعنى صورت معنى «قلب المؤمن بين الاصبعين»(67)و همچنين ترقيم لوح ناصيه به قلم مصوّره قلبيه كه خليفه قلم اعلى (68) و مظهر اسم «المصور»(69) است و مشتمل بر دو شق: جمع و فرق و مجلات هر دو اسم راتق و فاتق كما قال سبحانه:

«اولم ير الّذين كفروا انّ السّموات و الأرض كانتارتقا ففتقنا هما»(70)

و از اين مقام است ظهور قرآنى كه نزول جمع اجمالى است و ظهور فرقانى(71)، كه نزول تفصيلى بيانى است كما قال بحانه و عزّ شأنه:

«انّ علينا جمعه و قرآنه فاذا فرأناه قرآنه، ثمّ انّ علينا بيانه».

و از آن جمعيّت است فصل و جمع يوم القيامه كه يوم الجمع و يوم الفصل عبارت از آن است، كما قال جلّ سلطانه:

«هذا يوم الفصل جمعنا كم و الاوّلين»(72)

( 83 )

و اين بابى عظيم است از علم، كه مجمع علوم و صناعات ظاهره و باطنه از آن استخراج مى‏شود.

و سرّ اين اعمال لسانيّه و سمعيّه و بصرية ظاهريّه و باطنيّه آن است كه هر اسم از اسمهاى حسنى آلهيّه كه لا محاله در عالم غيب حقيقتى مجرّده دارد چون به عالم شهادت ظهور كند، ظهور آن بر دو نوع ممكن است.

نوع اوّل، ظهور آن در عالم اصوات و حروف و الفاظ و كلمات و عبارت كه از اسمأ ملفوظه است.

نوع دوّم، ظهور در عالم نقوش و خطوط و ارقام و كتابات كه عبارت از اسمأ مكتوبه است.

و همچنين ظهور اسمأ در عالم مثال كه خيال حقيقى غير و همى و برزخى ميان دو عالم غيب و شهادت است، به دو نوع تواند بود:

نوع اوّل، ظهور در عالم اصوات و حروف قلبيّه، كه منطوق لسان و قلب است و مسموع سمع قلب.

نوع دوّم، ظهور در عالم خطوط و نقوش قلبيه، كه مكتوب لوح قلب و ملحوظ عين قلب است.(73)

و چون سالك راه خدا را بايد مجامع باطن و ظاهر و معنى و قلب و قالب به حق مشغول باشد، پس همچنانكه حقيقت قلب او بايد مشغول باشد، به اقامه صلوة كبرى، كه نطق قلبى است و عين قلب او در مراقبه سكينه قلبيه، كه رقم قلبى است مستغرق باشد و لسان قالب او به اقامه

( 84 )

صلوة صغرى كه نطق قالبى است، اشتغال، و سمع باطن او به استماع صلوة كبرى و سمع ظاهر او به استماع صلوة صغرى، ملتّذ گردد.

و باب قلب او كه عنوان صدر است، به رقم سكينه صدر مرقّم گردد و لوح ناصيه به نفس سكينه قلبيّه منقش باشد، تا هيچ يك از اجزأ ظاهره و باطنه او از حق تعالى خالى نباشد و راهزنان شياطين الجن و الانس را به هيچ حال و از هيچ منفذ در او مجال تطرّق و نفوذ نماند، چنانكه عالم لا ريب(74) حضرت لسان الغيب، قدس سره، فرمود: خواجه‏

و من الله تعالى التوفيق‏

( 85 )

.3 اين «طيّبه» كريمه در دو آيه از قرآن آمده است:

( 86 )

آيه:«و كذلك او حينا اليك روح من امرنا ماكنت تدرى ما الكتاب و لا الايمان»پرسيدم.

( 87 )

مطالعات و تحقيقات فرهنگى .

( 88 )

علم اليقين، ج 46 / 1.

( 89 )

آمده است.

( 90 )

در بيش از هفت آيه قرآن، نياشگران به گاه فجر و غروب، تمجيد شده‏اند و حبيب خدا به همنشينى با آنان توصيه شده است:

( 91 )

عنايتى خاصّ، بدون هيچ سببى از طرف بنده. خداوند، در قرآن، از اعطاى اين رحمت به خضر، خبر مى‏دهد:

( 92 )

حجب ظلمانى را مى‏سوزاند و جان او، با فنا در جان جانان، تجلّى مى‏يابد و به انوار محمّد و آل او، صلوة الله عليهم، مى‏پيوند و حمد هدايت به نور ولايت آنان، و رد زبان قال و جانش مى‏شود:

( 93 )

و سوره حمد را در بر دارد؛ زيرا در آن توحيد، تقديس شرح صفت عليا و افعال عظماى الهى نهفته است».

( 94 )

«أكثروا من سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر.»

( 95 )

رسول الله ظاهراً، فانّه، صلوات الله عليه، صاحب الولاية المطلقه الكليه و الولاية باطن الخلافة، و الولاية المطلقة الكلية باطن الخلافة الكذائية فهو(ع)بمقام ولايته الكلية قائم على كل نفس بما كسبت و مع كل الاشيأ، معيّة قيّوميّة ظليّة الهية، ظلّ المعية القيومة الحقة الالهيه».

( 96 )

«ولايت را مراتب است. اعلاى آن، نبوّت است و ميوه نبوت امامت است و بعد از آن، دو مرتبه، هر چند كه تشابه و تمائل و امتناع و تجرّد و اخلاص بيشتر ورزد، بدان دو مرتبه ثابت‏تر و ولايت، بلند پايه‏تر.

( 97 )

محضرشان بودند.

( 98 )

شرح منازل السائرين 516، بيدار.

( 99 )

از امير المؤمنين (ع) سؤال مى‏شود كه چگونه صبح كردى؟

( 100 )

فضايل انبياى ديگر را در خواست كرد:

( 101 )

احتج الله تبارك و تعالى على خلقه».

انّ الابرار يشربون من كأس كان مزاجها كافوراً. عيناً يشرب بها عباد الله يفجّرونها تفجيراً».

يوفون بالنذر و يخافون يوماً كان شرّه مستطيراً. و يطعمون الطعام على حبّه مسكيناً

( 102 )

و يتيماً و اسيراً...» انسان، آيه، 5، 6، 7، 8، 9.

( 103 )

الوحدة من غير احتجاب صاحبه بأحدهما عن الآخر.»

( 104 )

«چون صبح، افتتاح اشتغال به كثرات و ورود در دنياست و با مخاطره اشتغال به خلق و غفلت از حق انسان مواجه است، خوب است انسان سالك بيدار، در اين موقع مبارك براى ورود در اين ظلمتكده تاريك به حق تعالى متوسل شود و به حضرتش منقطع گردد و چون خود را در آن محضر شريف آبرومند نمى‏بيند، به اوليأ امر و خضر اى زمان و شفعأ انس و جان، يعنى رسول ختمى مرتبت، صل الله عليه و آله، ائمه معصومين(ع) متوسل گردد و آن ذوات شريفه را شفيع و واسطه قرار دهد...»

( 105 )

در قلب او مقام گردد مى‏افزايد: «و لا مقام لبشرية لا نسان نبيّا كان اووليّاً او تابعاً لهما اشرف من هذا المقام كما قال فى مقام الامتنان فى هذه السورة: ثمّ أنزل السكينة على رسوله و على المؤمنين.»

( 106 )

من اصابع الرحمن يقلّبها كيف شأ...»

( 107 )

اكثر ممّا ذكرنا و لذالك لست تجده فى مصنّف و لا مكتوب اللّهم و على سبيل الرمز الغامض».

( 108 )

در شرح همين قسمت، عارف و اصل محمد بن اسحاق قونرى، فصلى باعنوان: