( 35 )

مصاحبه با حضرت آية الله حاج شيخ حسين مظاهرى‏

ما، مسافريم و روزهاى عمر، به منزله منزلهاى سفر.

در اين منزلها، براى عاقبت انديشان، بهره هاست. بهره براى فردا. فردايى كه آنچه كشته شده باشد، درويده خواهد شد.

حال، براى فردا، چه كشت شود، تا به كار آيد و خريدار داشته باشد، چگونه از آفات دورشان داشت، تا بمانند براى روز درو، مسأله‏اى است مهم كه بايد از راهيان راه معرفت و سالكان مسلك سعادت، جويا شد.

به فرمان آنان، گردن نهاد و دوره سخت اصلاح نفس و پيرايش و پرورش باطن خويش را آغاز كرد، تا به مرحله‏اى رسيد كه بتوان از منزلها بهره برد و آن نذر كه افشانده مى‏شود حاصلى نيكو دهد و در روز واپسين، در خور عرضه به پيشگاه حق باشد. براى اين مهم، به محضر معلم اخلاق، فقيه بزرگوار، حضرت آية الله حاج شيخ حسين مظاهرى،كه از محضر معلمان بزرگ اخلاق بهره برده و الگوهاى نيك در اين سير روحانى داشته و خود در اين راه رياضتها كشيده، شرفياب شديم، تا براى گذر اين راه پر خطر راهنمايى بخواهيم و از نفس گرمش، گرما بگيريم.

اميد آن كه آنچه از اين مجلس روحانى برگرفته‏ايم و اينك تقديم مى‏داريم، همگان، بويژه علاقه‏مندان به سير سلوك را مفيد افتد.

( 36 )

حوزه: با تشكر از حضرت عالى كه مصاحبه با مجلّه حوزه را پذيرفتيد، لطفاً، در ابتدا، شمه‏اى از زندگى تحصيلى و علمى خود رابيان بفرماييد.

# اعوذ بالله من الشيطان الرجيم‏

بسم الله الرّحمن الرحيم‏

رب اشرح لى صدرى و يسرّلى امرى و احلل عقدة من لسانى يفقهوا قولى.

خدا را شكر مى‏كنم كه توانستم خدمت شما عزيزان باشم. اميدوارم كه آنچه مى‏گويم، براى خود و شما و خوانندگان، مفيد باشد.

البته، تمايلى قلبى من اين است كه در اين مصاحبه، از مطلب كلى صحبت كنم؛ امّا از باب «فامّا بنعمة ربّك فحدث» و به لحاظ انتقال تجربيات ديرينه به نسل حاضر و طلاب جوان و از باب اين كه يادى و ذكرى از اساتيد و بزرگان و حقداران خود كرده باشم و نيز در جهت اجابت در خواست مجلّه و زين حوزه، عرض مى‏كنم:

در سال 1312 شمسى در خانواده‏اى وارسته و مذهبى متولد شده‏ام. پس از گذراندن تحصيلات غير حوزوى، در سال 1326 شمسى، براى تحصيل علوم دينى، وارد حوزه علميه اصفهان شدم.

حوزه اصفهان، چنانكه مى‏دانيد، سابقه كهن و درخشانى دارد و حيف كه آن سابقه ارجمند با اين لا حقه فعلى، هماهنگ نيست. در سال 1326، وضع حوزه علميه اصفهان، گر چه همانند صد سال پيش نبود، ولى با وضع فعلى هم، تفاوت جدّى داشت.

تقريباً، از لحاظ درس و بحث، حوزه گرمى بود.

من، در مدرسه مسجد سيّد اصفهان، كه مقبره مرحوم حجة الاسلام على الاطلاق، يعنى سيد شفتى هم در آن جاست و مسجد، منتسب به ايشان است، حجره گرفتم و مشغول تحصيل شدم.

ادبيات را خدمت دو اديب بزرگ، مرحوم حاج آقا جمال خوانسارى و حاج آقا

( 37 )

احمد مقدس، فرا گرفتم.

سطح را خدمت حضرات آيات: خادمى، فياض، طيب و اديب خواندم.

منظومه حاجى سبزوارى را در محضر مرحوم آيت الله مفيد، خواندم.

اين اساتيد، مردان بزرگى بودند و حق بسيارى هم بر ذمّه من دارند. خداوند، همه آنان را غريق رحمت خود فرمايد.

در سال 1331 شمسى به قم آمدم. مقدارى از كتاب شريف مكاسب و كتاب شريف مكاسب و كتاب ارزشمند كفايه را نزد مرحوم آيت الله حاج شيخ عبد الجواد جبل عاملى، مرحوم آيت الله العظمى مرعشى نجفى و مرحوم آيت الله حاج شيخ مرتضى حائرى تدرّس كردم و بعد، بيش از هشت سال در خدمت حضرت آيت الله العظمى بروجردى و بيش از ده سال، در خدمت حضرت امام و بيش از دوازده سال در خدمت آيت الله العظمى مرحوم داماد، خارج فقه و اصول را استفاده بردم.

اسفار ملاصدرا و شفاى بو على را هم از محضر استاد بزرگوار علامه طباطبايى فرا گرفتم.

از آغاز تحصيل، مقيد بودم، تدريس هم داشته باشم. به ياد دارم كه سيوطى مى‏خواندم، صمديه را تدريس مى‏كردم از اين روى، در اصفهان كه بودم، ادبيات تدريس مى‏كردم. به حوزه علميه قم كه وارد شدم، تدريس سطح را شروع كردم اكنون هم، قريب به بيست سال است كه به تدريس خارج فقه و اصول، مشغول هستم.

منظومه، نهايه و قسمتهايى از اسفار را نيز، چندين مرتبه تدريس كرده‏ام.

و توصيه‏ام هم به طلاب اين است كه تا مى‏توانند تدريس را فراموش نكنند.

تدريس، افزون بر اين كه اداى زكات علم است، باعث تقويت پايه‏هاى علمى نيز هست.

حوزه: اگر خاطره‏اى از اساتيد خود داريد، بفرماييد، بويژه از مرحوم آية الله مفيد كه قدرى ناشناخته‏اند.

#: دوران تحصيل، آن هم در محضر اين بزرگان، همه‏اش خاطره است. ولى

( 38 )

چون گفتيد از مرحوم آيت الله مفيد بگويم، چند جمله راجع به ايشان، عرض مى‏كنم:

مرحوم آيت الله مفيد، از فقها و فلاسفه اصفهان بود. انسان فوق العاده وارسته‏اى بود، شاگرد دوست دوست و شاگرد پرور بود. افزون بر فلسفه، خارج فقه و اصول نيز، تدريس مى‏كرد.

ايشان، در بيد آباد اصفهان منزل داشتند، ما نيز همسايه ايشان بوديم. از آن جا، تا مدرسه صدر اصفهان، مسافت زيادى، راه بود، هر روز در خدمت ايشان، پياده مى‏آمديم تا مدرسه، اين، توفيقى بود براى من كه بيشتر از محضر آن بزرگوار، بهره ببرم.

بارها از بى اعتبارى دنيا برايم سخن مى‏گفت. نسبت به اهتمام به درس، بسيار سفارش مى‏فرمود.

مى‏فرمود:

«طلبه، اگر نامش در دفتر امام زمان، ثبت شود، هم دنيا دارد و هم آخرت.

طلبه، نبايد از مشكلات هراسى به دل راه بدهد. با مشكلات بايد دست و پنجه نرم كند، تا به جايى برسد.»

گاه، اين روايت مشهور را برايم مى‏خواند:

أوحى الله تعالى الى داود(ع) يا داود انّى وضعت خمسة فى خمسة، و الناس يطلبونها فى خمسة غيرها فلا يجدونها: وضعت العلم فى الجوع و الجهد و هم يطلبونه فى الشبع و الراحة فلا يجدونه،...

بحار، ج 453 / 78

خداوند به داود(ع) وحى كرد اى داوود من پنج چيز نهادم مردم آنرا در غير آن پنج چيز مى‏جويند و نخواهند يافت: علم را در گرسنگى و تلاش نهادم آنان آنرا در سيرى و راحتى مى‏جويند نخواهند يافت...

مى‏فرمود:

( 39 )

«من، در ايام تحصيل، مشكلات فراوان ديده‏ام. بسيارى از اوقات، لباس، به قدر نياز نداشتم. بارها، با دست خالى به منزل رفته‏ام، ولى به لطف الهى، همه را پشت سر گذاشتم و همسرم، با فداكارى اين وضعيت را تحمل مى‏كرد و مرا نگران نمى‏ساخت.»

ايشان، مقيد بود، از سهم مبارك امام، استفاده نبرد، از اين روى، به همان اندازه‏اى كه خويشان و بستگان وى، به ايشان هديه مى‏كردند اكتفا مى‏كرد. دنياى ايشان، ختم به خير شد و آخرت ايشان هم معلوم است. آن بزرگوار، در سال 1328 ه'.ق رحلت كرد و در قبرستان شريف تخت فولاد اصفهان، در بقعه مرحوم آقا محمد بيد آبادى «قدّه» دفن شد.

چنين انسانهايى بيقين، مصداق اين آيه شريفه‏اند:

«يا ايتها النفس المطمئنه ارجعى الى ربك راضية مرضيه فادخلى فى عبادى و ادخلى جنتى.»

اى روح آرامش يافته، خشنود و پسنديده به سوى پروردگارت باز كرد و در زمره بندگان من داخل شو. و به بهشت من در رآى.

حوزه: هر يك از اساتيد، شيوه‏اى خاص در تدريس دارند، لطفاً بفرماييد اساتيد شما چه شيوه هايى داشتند و مزاياى هر كدام، در چه بود.

عرض كردم از جمله اساتيد ما، حضرت آيت الله العظمى بروجردى بود. شيوه ايشان، شيوه مجتهد پرور بود. ايشان در تدريس فقه، به چند نكته اهميت مى‏دادند:

.1 بيان تاريخ تشريعى يك مسأله و ذكر اجمالى تطورات آن، از آغاز، تا پايان، در ادوار فقه شيعى و سنى.

اين مطلب، نگاه فقيه را به مسأله، باز مى‏كند و مى‏تواند تغييرات صورت گرفته در يك مسأله و علل آن را بفهمد.

.2 اهميت به اقوال قدمأ. ايشان، معتقد بود كه فقه ما، مسائل متفرقه‏اى دارد كه

( 40 )

فقها، به متون فقه، افزوده‏اند و مسائلى هم دارد كه از معصومين اخذ شده و تعبير خودشان: «اصول متلقّاة» است. ايشان اين دو دسته را در بحثها از هم، جدا مى‏كرد و براى متون قدمأ به لحاظ نزديكى به زمان معصومين (كه ويژگى مهمّى بود)، اصالت خاصى قائل مى‏شد خصوصاً به اقوال مرحوم شيخ الطائفه، اهميت زيادى مى‏داد و از آن فقيه بزرگوار، با احترام خاصى ياد مى‏فرمود.

.3 در جمع بين روايات، بسيار محققانه عمل مى‏كرد و بحق، فقيه ممتاز، زبر دست و عالى قدرى بود.

.4 اگر چه، هميشه در درس مى‏فرمود:«احتياط، در ترك احتياط است»، امّا در مقام فتوا، جرأت بى جهت و بى دليل نداشت و به لحاظ مقام عملى و تقدس خاصى كه داشت جانب احتياط را از دست نمى‏داد.

امّا شيوه درس امام خمينى: امتياز درسى ايشان در چند چيز بود كه به عرض مى‏رسانم:

.1 فهم عرفى. اين امتياز را از استاد بزرگوارش، مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبد الكريم حائرى گرفته بود. اهميّت اين امتياز در استنباط و اجتهاد براى اهل فّن روشن است، مخصوصاً در مورد كسى مثل حضرت امام كه يك فيلسوف وحكيم متأله بودند.

.2 بيان شيوا و سليس، روان و گويا، كه در ميان همه مدرّسين آن زمان، بى نظير و ممتاز بود.

.3 شاگرد پرورى: آن بزرگوار، به شاگرد، ميدان بحث و ارائه نظر مى‏داد. شاگرد را تشويق مى‏كرد.

اين خصوصيات، خصوصيت كوچكى نيست. بزرگان ما، اگر در درسهايشان، ميدانى براى ارائه نظرات خود نمى‏داشتند، چگونه رشد مى‏كردند؟

.4 ايشان، از سر تحقيق، تابع دليل بود. از اين روى، از بيان قولى كه احتمالاًخلاف مشهور باشد، در صورتى كه مستندش به نظر ايشان قوى باشد، باكى نداشت.

( 41 )

.5 به اقواب شيخ انصارى اهميت بسيار مى‏داد و براى نظرات آن فقيه عالى مقام، احترام خاصّى قائل مى‏شد.

خلاصه، چه درس فقه ايشان و چه درس اصول ايشان، درس ارزشمند و ممتعى بود. خداوند، در جات اين مرد عالى مقدار را متعالى كند.

امّا شيوه درس آية الله العظمى داماد:

.1 مرحوم آقاى داماد، حقيقتاً، محقق بود و براى تدريس، زحمت بسيارى مى‏كشيد. مكرر از ايشان شنيدم كه فرمود: «من، ديشب براى اين بحث، هفت ساعت، هشت ساعت، زحمت كشيدم.»

.2 موشكافيهاى عالمانه‏اى در بحثهاى ايشان وجود داشت. نظريات خود را با دقتهاى ظريفى از روايات، استخراج مى‏كرد.

اگر چه درس ايشان، به شلوغى برخى از درسهاى ديگر نبود، ولى حقاً درس ارزشمند و قابل استفاده‏اى بود.

حق ايشان بر گردن من و حق ديگر اساتيد، جز با لطف خداوند، ادا نمى‏شود.

حوزه: از فعاليتهاى سياسى و اجتماعى خود بفرماييد.

#: از الطاف الهى نسبت به بنده اين بود كه از همان آغاز ورود به قم، در محضر حضرت امام بودم. ايشان، ما را به شاگردى پذيرفتند. بودن ما در خدمت حضرت امام، خواه ناخواه، ما را در مسير حركت سياسى - انقلابى امام قرار مى‏داد.

بنده و جمعى از دوستان، از همان سال 40، 41 در خدمت اين انقلاب بوده‏ايم و تا كنون هم، به لطف الهى توانسته‏ايم به اندازه وسع خود، از اين انقلاب و نظام حمايت كنيم.

اين را از امام عزيزمان آموخته‏ايم كه:«خدمت به اين نظام، واجب عينى است.»

تذكر اين نكته را لازم مى‏دانم: همان طورى كه امام بزرگوار، فرمودند: حفظ اين نعمت و امانت الهى از اصل به دست آوردن آن،بسيار مشكل‏تر است. از اين روى،

( 42 )

بايد با نهايت دقت و احتياط، از اين نظام ارزشمند حفاظت كرد هر كسى به اندازه وظيفه خود و به اندازه وسع خود، بايد در خدمت انقلاب و آرمانهاى اسلامى آن قرار گيرد و سپاسگذار و قدردان اين نعمت بزرگ باشد.

حوزه: شكر خدا حضرت عالى در كسب دانش دين موفق بوده‏ايد، لطفاً عوامل موفقيت خود را بيان كنيد.

#: اگر لطف خداوند متعال و توجهات صاحب حوزه علميه نبود، هيچ كس توفيقى نمى‏داشت. اگر ما هم توفيقى كسب كرده‏ايم، به لطف خدا بوده است.

در عين حال، من سعى كرده‏ام كه امورى را در درس و تحصيل رعايت كنم كه آن هم اگر انجام پذيرفته، لطف خداوند متعال و عنايت اهل بيت، عليهم السلام، بوده است. از جمله آن امور:

.1 انتخاب اساتيد خوب كه نام آن بزرگان را بردم. استاد، نقش تعيين كننده‏اى در سرنوشت انسان دارد، مرحوم علامه طباطبايى، از استادشان مرحوم حضرت آقاى قاضى، نقل فرمودند كه: «اگر نصف عمر در طلب استاد بگذرد جا دارد.»

.2 انتخاب هم مباحثه خوب.

.3 سعى كرده‏ام كه امور دنيوى، مانع تحصيل نشود. از اين روى، به لطف خدا و اعتقادى كه به اين راه داشته‏ام، روزانه، بيش از ده دوازده ساعت، مشغول تحصيل بوده‏ام.

.4 نظم.

استاد بزرگوار ما، حضرت امام، افزون بر اين كه خود منظم بود، از اين كه شاگردى بى نظم به درس حاضر مى‏شد، به شدت ناراحت مى‏گرديد و مى‏فرمود:

«من نمى‏گويم به درس من بياييد، ولى اگر مى‏خواهيد بياييد، منظم بياييد.»

نظم، بسيار خوب است، به عمر انسان، بركت مى‏دهد. يك طلبه با نظم، باز دهى اش، چند برابر طلبه بى نظم است.

( 43 )

.5 خوب خواندن. اين كه بعضى از طلبه‏ها ده سال، بيست سال درس خارج مى‏روند، ولى به جايى نمى‏رسند، به خاطر اين است كه دروس پايه را خوب و دقيق، نخوانده‏اند، بويژه ادبيات. طلبه، بايد اديب باشد. به اين معنى كه وقتى عبارت عربى را مى‏بيند، ناخودآگاه، آن را صحيح بخواند. همچنين سطح را بايد خوب بخواند.

حوزه: آيا در مسائل اخلاقى، استاد خاصى داشته‏ايد.

#: استاد خاص به معناى مصطلح، خير موافق آن هم نيستم. زيرا،

اولاً، استاد خصوصى، خيلى كم است، مخصوصاً در حوزه فعلى ما، كه حدود سى هزار طلبه دارد، اگر بخواهيم به نسبت اين تعداد، استاد خصوصى اخلاق داشته باشيم، بايد تعداد زيادى استاد اخلاق داشته باشيم كه چنين چيزى در حوزه فعلى ما، ممكن نيست.

اين كه حضرت امام، بارها نسبت به مرحوم شاه آبادى، اظهار ارادت مى‏كرد و از ايشان، با عظمت ياد مى‏كرد، بدين خاطر بود كه امام، پس از تلاشهاى بسيار، موفق شده بود، استادى در اخلاق، آن گونه كه مى‏خواهد، بيابد.

ثانياً، استاد خصوصى به اين معنى كه انسان خود را در اختيار او بگذارد و فقه و اصول و ديگر مباحث را در حاشيه كار قرار دهد، اين نيز، افراط است و نادرست. به عقيده من، نه تنها سودى نخواهد داشت، كه ممكن است ضرر نيز داشته باشد. علم و تزكيه بايد همراه هم باشند.

افرادى را سراغ دارم كه با ولع بسيار مسائل اخلاقى را اين گونه دنبال مى‏كردند، استاد خصوصى داشتند و... ولى در نهايت، راه به جايى نبردند و منحرف شدند و با حوزه علميه و نظام مقدس جمهورى اسلامى به معارضه برخاستند.

بنابراين، با اين گونه استاد خصوصى داشتن در اخلاق، موفق نيستم و خود نيز، استاد خصوصى نداشته‏ام.

البته، از محضر حضرت امام و علامه طباطبايى، استفاده‏هاى اخلاقى و معنوى

( 44 )

فراوان برده‏ام و خدا را همواره، بر اين جهت شاكرم كه در زمانى وارد حوزه قم شدم كه دو استاد برجسته مانند امام و علامه، در آن، حضور داشتند و من توانستم در فقه، اصول، فلسفه، عرفان و اخلاق از خدمت آن دو بزرگوار، بهره ببرم.

حوزه: لطفاً شمهّ اى از ويژگيهاى اخلاقى امام خمينى را بيان فرماييد:

# حضرت امام مجسمه اخلاق اسلامى بود و حقيقتاً بايد گفت كه جنبه سياسى ايشان بعد از نهضت، جنبه‏هاى ديگر آن مرد بزرگ، بويژه جنبه علمى و جنبه اخلاقى ايشان را تا قدرى تحت الشعاع قرار داد.

.1 از امتيازهاى بارز ايشان، احتراز از محرّمات بود. سالهاى متمادى كه در خدمت ايشان بودم، يك عمل مكروه از آن مرد ملاحظه نشد، حتى اگر شبهه گناه پيش مى‏آمد، حالت نگرانى از ايشان نمايان مى‏شد و لذا در مقابل انجام محرّمات مخصوصاً از قشر طلبه عكس العمل شديد نشان مى‏داد.

.2 ويژگى اخلاقى ديگر امام، احترام ايشان به علمأ اسلام بود.

از وحيد بهبهانى، آن محقق جليل، نقل شده است:

«اگر به جايى رسيده‏ام مرهون احترامى است كه براى فقهأ و علماى اسلام قائل شده‏ام».

و اين خصلت در امام، هميشه جلوه گر بود، نه تنها به مثل شيخ طوسى و صاحب جواهر و شيخ انصارى احترام ويژه مى‏نهاد و با تجليل از آنان ياد مى‏كردند، بلكه درباره امثال آية الله مؤسس يا آية الله بروجردى نيز، بارها مى‏فرمود: «در سر حدّ كرامت است كه يك پير مرد، به اين خوبى حوزه علميه و بلكه عالم تشيّع را اداره مى‏كند.»

.3 از ديگر خصائص اخلاقى ايشان، تواضع بود و همان طور كه مقام و رياست در شخصيت رسول اكرم و ائمه طاهرين، عليهم السلام، نتوانست اثرى بگذارد، در مورد اين فرزند عالى مقدار آنان هم اين گونه بود. همان تواضعى كه در دوران پيش از مرجعيّت داشتند، تا آخر عمر پر بركت خود حفظ فرمودند و ما مى‏ديديم كه ايشان

( 45 )

چگونه در مقابل مردم و يا جوانان بسيجى و يا خانواده معظم شهدا و فرزندان آنان و يا جانبازان، كوچكى و تواضع و خفض جناح مى‏فرمودند.

.4 امتياز اخلاقى ديگر امام، زهدآن مرد بزرگ بود. زهد، يعنى دل نبستن به دنيا و همدل نشدن با ماديّات. ساده زيستى امام هميشه زبانزد بود. از تشريفات و تجمّلات، حقيقتاً رنج مى‏برد و هميشه ديگران و بالاخصّ طلّاب را به زهد و ساده زيستس و حفظ زىّ طلبگى نصيحت و توصيه مى‏فرمود و شما ديديد كه در همان دورانى كه در رأس قدرت بودند، همان زندگى بى‏آلايش روحانى را حفظ فرمودند و اجازه ذرّه‏اى تجاوز از آن را به اطرافيان نداد.

.5 خصيصه مهمّ ديگر شخصيّت دادن به افراد بود. چنانكه از رسول گرامى اسلام ( ص ) نقل شده است ايشان چنان با اصحاب خود رفتار مى‏كردند كه هر فردى گمان مى‏كرد كه اعزّ افراد نزد پيامبر اكرم ( ص ) است استاد بزرگوار ما در برخورد با شاگردان و بويژه در درسهاى حوزوى خود، اين گونه عمل مى‏كردند و با اين حركت خود، استعداد شاگردان را شكوفا مى‏كردند.

.6 ويژگى ديگر ايشان كه براى خود من اعجاب‏انگيز و پند بزرگى بود، اين مسأله است كه در مجالس غير درسى، وقتى فرعى از فروع علمى مطرح مى‏شد و هر كس به فراخور خود مطلبى را ارائه مى‏كرد، تنها اگر از ايشان اظهار نظرى مى‏خواستند، صحبت مى‏فرمود، آن هم در حدّ اختصار. اين روش از نظر اهل علم، جدّاً فضيلت بزرگى به شمار مى‏آيد. هنيئاً لا رباب النعيم نعيمهم.

.7 از ويژگيهاى ديگر ايشان كه به نظر من تناسب تامّ با خصائص اخلاقى ايشان دارد، درك ايشان از مقام امامت و ولايت بود ؛ چرا كه چنان دركى را جز به متخلّقان به اخلاق الهى نمى‏دهند. شما اگر به كتب عرفانى امام و شروحى كه بر ادعيه و روايات مرقوم فرمودهاند، مراجعه كنيد، به خوبى در مى‏يابيد كه ايشان مقام امامت و ولايت كبرى را يافته است، نظير آدم تشنه‏اى كه تشنگى را با سراسر وجود خود در يافته. هنيئاً له و رزقنا الله و اياكم. و متأسّفانه حقّ اين كتابهاى ارزشمند و ديگر كتب ايشان در

( 46 )

حوزه رعايت نشده است، اين كتابها بايد مورد تدريس و تدرّس و مراجعه اهل تحقيق باشد. به هر صورت مجموعه اين خصائل و صفات بارز ديگر موجب شد كه آن بزرگوار حاكميّت بر قلوب پيدا كند. اين مطلب در قرآن شريف و روايات معصومين (ع) به صراحت وجود دارد كه محبّت افراد متّقى در قلوب ريخته مى‏شود و ابّهت آنان نيز در دلها رسوخ مى‏كند. قرآن كريم مى‏فرمايد:

«أنّ الذين آمنوا و عملوا الصالحات سيجعل لهم الرحمن ودّاً».

مريم، 96.

و امام حسن(ع) نيز در توصيه‏هاى پايان عمر شريف خود، به جنادة بن ابى اميّه مى‏فرمايد:

«و اذ اردت عزّاً بلا عشيرة و هيبة بلا سلطان، فاخرج من ذلّ معصية الله ألى عزّ طاعة الله عز و جلّ».

بحار الانوار، ج 139 / 44.

امام حقاً مصداق اين آية و روايت بود.

حوزه: حضرت عالى از اساتيد درس اخلاق در حوزه علميه قم هستيد، لطفا بفرماييد كه چه عواملى سبب شد كه به تدريس اخلاق بپردازيد

مسأله تهذيب نفس، موضوع مهمى است. قرآن شريف، به اين مسأله، بسيار اهميت داده است. تا آن جا كه بعثت همه انبيأ و رسول گرامى اسلام و نزول قرآن را براى تحقق همين مهم مى‏داند.

«هو الذى بعث فى الاميين رسولاً من انفسهم عليهم آياته ويزكيهم و يعلمهم الكتاب يو الحكمه و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين.»

جمعه؛ 2

اوست خدايى كه به ميان مردمى بى كتاب، پيامبرى از خودشان مبعوث داشت، تا

( 47 )

آياتش بر آنان بخواند و كتاب و حكمتشان بياموزد. اگر چه بيش از آن، در گمراهى آشكار بودند.

تهذيب نفس براى طلبه، از اهميت بيشترى برخوردار است. طلبه، همان وقتى كه مى‏گويد:

«بدان ايدك الله تعالى فى الدّارين»، بايد بگويد: «هو الذى بعث فى الاميين رسولاً منهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم...» دو بال علم و تهذيب، بايد با هم باشند. اگر بال علم باشد، بدون تهذيب، افزون بر اين كه علم، براى شخص، حجاب اكبر مى‏شود، وزر و بالش نيز، دامن افراد جامعه مى‏شود.

امام خمينى رضوان الله عليه، به مسأله تهذيب نفس، بسيار اهميت مى‏داد هم خود مرد عمل بود و هم ديگران را، به ويژه طلاب علوم دينى را هشدار مى‏داد. حتى در آخرين سخن به جاى مانده از ايشان؛ يعنى در وصيت نامه سياسى - الهى مرقوم فرموده است:

« از بالاترين و والاترين حوزه هايى كه لازم است به طور همگانى مورد تعليم و تعلم قرار گيرد. علوم معنوى اسلامى، از قبيل علم اخلاق و تهذيب نفس و سير و سلوك الى الله، رزقنا الله و اياكم، كه جهاد اكبر مى‏باشد.

امام، در عين اينكه به فراگيرى فقه جواهرى و تمسك به روش سنتى تاكيد مى‏ورزيد، تهذيب اخلاق و تزكيه نفس را هم سفارش مى‏فرمود.

بنده، پيش از آن كه به حوزه بيايم، به مسائل اخلاقى و مجالس موعظه، علاقه‏مند بودم. يادم هست بچه بودم در ايّام محرم، در مجالس روضه مى‏نشستم و از منبرهاى اخلاقى و مفيد، بهره مى‏بردم.

پس از طلبگى، اين ذوق نسبت به مسائل اخلاقى، در من تشديد شد .

حضرت امام، روزهاى شروع درس و پايان درس، مطالب اخلاقى مى‏فرمود.

اين روزها، براى من، شادى آفرين بود. خيلى به وجد مى‏آمدم.

امّا اين كه چه شد درس اخلاق شروع كردم؟ پس از تبعيد حضرت امام به تركيه،

( 48 )

گروهى از آقايان طلاب، به بنده اسرار كردند كه درس اخلاق شروع كنم. من نپذيرفتم، زيرا خود را شايسته آن نمى‏دانستم.

تا اين كه يك روز، براى خواندن نماز ظهر به مدرسه فيضيه رفته بودم، آقايى آمد استخاره‏اى خواست. استخاره گرفتم خيلى خوب آمد. فرداى آن روز كه روز پنج شنبه بود، تعدادى از طلاب آمدند كه اعلاميه‏اى پخش شده كه شما شب جمعه درس اخلاق مى‏گوييد! معلوم شد، آن استخاره روز گذشته براى همين بوده است.

گفتند: ما هر چه اسرار كرديم، شما نپذيرفتيد، استخاره كرديم، خوب آمد، اعلاميه را پخش كرديم .

ديدم، در مقابل عمل انجام شده قرار گرفته‏ام.

ناچار شب آمدم فيضيه، در مدرس زير كتابخانه، كه محل درس اعلام كرده بودند، درس اخلاق را شروع كردم. مدتى درس ادامه يافت. جمعيت زيادى شركت مى‏كردند و استقبال، خيلى خوب بود. تا اين كه ساواك، ما را از مدرسه فيضيه بيرون كرد.

به مدرسه حجتيه رفتيم، از آن جا هم ما را بيرون كردند. حسينيه ارك رفتيم. چون افراد شركت كننده زياد بودند، بسيارى از افراد، بيرون حسينيه، در كوچه مى‏ايستادند و راه مردم مسدود مى‏شد، تصميم گرفتيم به جاى وسيع‏ترى درس انتقال دهيم. تا اين كه پس از تلاش بسيار برخى از طلاب، توانستيم به مسجد اعظم برويم.

پس از انقلاب هم، اين درس ادامه يافت و بحمد الله جمعيت خوبى شركت مى‏كرد.

يك وقتى، يكى از علماى بزرگ مى‏فرمود:

«به امام عرض كردم، فلانى درس اخلاق مى‏گويد. جمعيت زيادى شركت مى‏كند.

امام، آن قدر خوشحال شد كه سه مرتبه فرمود: الحمد الله رب العالمين».

اين، نشاندهنده اهتمام ايشان، به علم اخلاق است و لزوم برگزارى جلسات درس اخلاق.

( 49 )

بنابراين، درس اخلاق من، خود به خود پيش آمد و تمايل ذاتى و ذوق اخلاقى من هم، كمك كار شد كه، بتوانم آن را ادامه دهم.

به لطف الهى، تلاش فراوان كرده‏ام كه اين درسها براى خود و شنوندگان، مفيد باشد. البته درس اخلاق، درس انسان سازى است و كارى بسيار مشكل. به تعبير حضرت امام كه مى‏فرمود:

« مى‏گويند: ملا شدن چه آسان، آدم شدن، چه مشكل؛ امّا شيخ مى‏فرمود: ملا شدن چه مشكل، آدم شدن، محال است.»

واقعيت هم، همين است. كار بسيار طاقت فرسايى است.

حوزه: حضرت عالى وضع كنونى اخلاق و ديگر علوم را در حوزه‏ها، چگونه مى‏بينيد.

# در حال حاضر، حوزه را، نه تنها از نظر اخلاق، كه از نظر توجه به فقه و اصول نيز آن چنانكه شايسته است، در مخاطره مى‏بينيم. گر چه مى‏دانم با لطف خداوند و تلاش مدرسان و طلاب، آسيبى به آن نخواهد رسيد.

فراموش نمى‏كنم راجع به تشكيل شوراى مديريت، با چند نفر از بزرگان رفته بوديم خدمت حضرت امام.

بنده به ايشان عرض كردم: آقا! حوزه را از نظر علمى در مخاطره مى‏بينيم.

ايشان، با خونسردى فرمود:

«غم اين كه حوزه در مخاطره است، نخوريد. در زمان رضا شاه خدا بيامرزد وضع به قدرى بد بود كه طلبه‏ها، روزها مى‏رفتند بيرون از حوزه و به باغهاى اطراف شهر پناه مى‏بردند و شب به حوزه بر مى‏گشتند. در عين حال حوزه حفظ شد و از خطر، نجات يافت.»

بعد راجع به تشكيلات مديريت فرمود:

«فكر كنيد كه چه بايد كرد. اگر چيزى به من مربوط شد، اقدام مى‏كنم.»

( 50 )

به بنده فرمود:

«برو خدمت آقاى گلپايگانى از ايشان نظر خواهى بكن.»

شب، با آية الله مصباح يزدى، خدمت آية الله العظمى گلپايگانى رفتيم. در محضر ايشان هم من از وضعيت علمى حوزه اظهار نگرانى كردم. از قضا، ايشان هم فرمود:

«نگران نباشيد، حوزه صاحب دارد.»

ايشان هم مانند امام، به سختى‏ها و رنجهاى دوران رضا شاه اشاره كرد.

اين كه بنده عرض مى‏كنم، حوزه در مخاطره است، نه اين كه آسيب‏پذير باشد.

بنده، با توجه به انتظارات فراوانى كه امروز هست، عرض مى‏كنم: توجه به اخلاق و فقه و اصول، كم رنگ شده است و گرنه كارهاى جنبى كه اكنون در حوزه براى حفظ نظام و عالم تشيّع مى‏شود، بسيار است. امروز، در حوزه‏هاى علميه، كارهاى مفيد فراوانى انجام مى‏شود كه جاى تشكر آن باقى است. ولى توصيه حضرت امام، به تهذيب و اخلاق و تأكيد ايشان بر فقه و اصول را نبايد از ياد ببريم لذا توصيه مى‏كنم به طلاب عزيز كه به اخلاق، اهميت بدهند. فقه و اصول را جدّى بگيرند. فقه، فقه جواهرى و اصول هم، اصول سنتى. مقصودم از اصول سنتى، اصول، به روش بزرگان و اساتيد گذشته است، نه فرو رفتن در مسائل اصول و مطرح كردن نظريه‏اى و اقوال گوناگون را درباره آن نقل كردن و به نقد و بررسى گذاردن و آن گاه، نظريه‏اى را پذيرفتن و چندين روز براى آن استدلال آوردن و...

مقصودم از اهميت دادن به اصول، اين نيست، هر چند، كار علمى است. ولى بزرگان ما، مرحوم حضرات آيات: حكيم، بروجردى، حائرى، داماد، امام و...

يك دوره اصول را پنج - شش سال به پايان مى‏رساندند، بدون اين كه مطلبى را كم بگذارند و به مباحث لازم و ضرورى توجه نكنند.

امام بزرگوار، از اين جهت بسيار خوب عمل مى‏كردند. بعضى از اين مباحث،

( 51 )

نظير بحث طلب و اراده، بحثهاى مهم و ارزشمندى هستند، امّا در جاى خود. اينها به علم اصول ربطى ندارند.

به قول مرحوم آية الله العظممى بروجردى:

«اصول ما، به واسطه همين زوائد، آماس شده و بايد براى زوائد آن، فكر اساسى بشود.»

امام، در بحث خارج اصول خود، وقتى به بحث انسداد رسيدند، فرمودند:

«ما چون حجيت خبر واحد را اثبات كرديم، احتياجى به اين بحث نداريم.»

در تقريراتى كه از اصول ايشان نوشته‏ام، در جمادى الاولى 1374، اين مطلب را اين گونه تقرير كرده‏ام:

«هذا، تمام الكلام فى حجية الخبر الواحد و حيث اثبتناه فدليل الانسداد باطل بداهة اذ فى مقدماته عدم الدليل، و الخبر الواحد، دليل واف بمعظم الفقه، بل بتمامه مع ضم الاجماعات و المشهورات و حيث ان العمر قيصر و لكل شى آفات و البحث عن دليل الانسداد تطويل بلا طائل، بل يمكن ان يقال، ان بحثه لا يخلو عن الاشكال، فالا عراض عنه أحسن، بل واجب.»

نظر همين مطلب را در حواشى بر كفايه، كه اخيراً از ايشان منتشر شده، آورده‏اند

(انوار الهداية، ج 317 / 1)

بنابراين، به جاى چندين سال معطل ماندن در اصول و طرح مباحث صرفاً علمى، به قرآن و ديگر معارف اسلامى بالاخصّ علم اخلاق بپردازيم. امروز، نياز فراوان به اين گونه بحثهاست. حوزه چشم و چراغ تشيع و جهان اسلام است.

من دو سال پيش، در جواب در خواستى از مديريت حوزه علميه قم، چهل و پنج موضوع لازم به بحث را معرفى كردم و گفتم روى اين موضوعات، كه بعضى فقهى و بعضى فقهى و بعضى اصولى و بعضى اقتصادى بود، كار تفصيلى كه نياز امروز مردم و حكومت اسلامى را برآورده كند، نشده و اين، وظيفه حوزه هاست كه به اين امور لازم بپردازند.

( 52 )

حوزه: اگر ممكن است، فهرست آن موضوعات را براى استفاده خوانندگان مجلّه بفرماييد.

# موضوعات، چنانكه گفتم، در سه بخش: فقهى، اصولى و اقتصادى بود، بدين شرح:

فقهى:

.1 بررسى تحليلى «تغريرات» و اختيارات دولت اسلامى در اين رابطه.

.2 نگرش فقهى به مسأله «حفظ و سلامت محيط زيست».

.3 بررسى فقهى مسأله«كنترل جمعيت و مواليد» و حدود و اختيارات دولت اسلامى.

.4 حدود اختيارات ولى فقيه‏

.5 بررسى تحليلى «قوانين مدنى» - عام و خاص - در فقه اسلامى.

.6 بررسى مسائل مستحدثه حج.

.7 بررسى مسائل مستحدثه قضا.

.8 بررسى تحليلى آرأ و انظار امام خمينى و سير تحولات اين ديدگاهها. (به عنوان اوّلين ولى فقيه كه موفق به تشكيل حكومت اسلامى شدند.»

.9 هنرهاى تجسمى: مجسمه سازى، معمارى و...

.10 هنرهاى تصويرى: فيلم، عكس و...

.11 بررسى فقهى مسأله «حجاب». (با عنايت به ضرورت أحياى چادر كه از ارزشهاى اسلامى و ملّى در كشور ماست.)

12.بررسى فقهى معضلات و تنگناهاى پزشكى: پيوند اعضأ خريد و فروش اعضأ و خون، تلقيح مصنوعى، جلوگيرى ازبار دارى و...

.13 فقه سياست و روابط خارجى دولت اسلامى.

( 53 )

.14 فقه دفاع و امور نظامى.

.15 بررسى تحليل «موسيقى و غنا». (با عنايت به آرأ سهل انگارانه ايكه بعضاً در اين باب ارائه مى‏شود).

موضوعات اقتصادى:

.1 بررسى معاملات ارزى.

.2 بررسى و تحليل بورس اوراق بهادار.

.3 كنترل بر قيمتها و حدود اختيارات نظام اسلامى.

.4 بررسى ماليات و خود ياريها و اختيارات نظام اسلامى.

.5 تحليل محدوده نظام مالكيت فردى و حلّ تعارضات آن با مالكيت دولت.

.6 بررسى معضلات و اشكالات وارده بر بانكدارى اسلامى.

.7 نگرش فكرى به مسأله زمين.

.8 تجارت خارجى و جايگاه آن در فقه اسلامى.

.9 بررسى انفال و ثروتهاى عمومى ملى و شؤون و اختيارات اسلامى در رابطه با آن.

.10 بازنگرى فقهى باب مضارعه.

.11 بازنگرى فقهى باب مضاربه.

.12 بازنگرى فقهى باب اجاره.

.13 بازنگرى فقهى باب رهن.

.15 بررسى روابط كارگر و كار فرما.

موضوعات اصولى:

.1 تكليف مدركات حقيقى و اعتبارى «حقايق و اعتباريّات» در علم اصول و تأثيرات

( 54 )

بازشناسى اين دو در شيوه استنباط فقهى.

.2 جايگاه«عرف» در علم اصول و ارزش آن در دستيابى به قوانين فقهى.

.3 تنقيح مناط و محدوده ارزشى آن در فقه.

.4 بررسى تحليل عناصر مكان و زمان در اجتهاد.

.5 كاربرد و تأثيرات فلسفه در علم اصول.

.6 كاربرد و تأثيرات منطق در علم اصول.

.7 كاربرد و تأثيرات نحو در علم اصول.

.8 بررسى تحليلى سيره مسلمانان و محدوده ارزشى آن در استنباط فقهى.

.9 تفكيك اوامر ولايى و تبليغى معصومين و تأثيرات بازشناسى اين دو در شيوه استنباط فقهى.

.10 نگرشى روش شناسنامه به «حجيت ظهور» و بررسى شيوه‏هاى استظهار و ارزش اين شيوه‏ها در استنباط.

.11 سير تاريخى علم اصول و بررسى بالندگى و ركود آن در بستر تاريخ.

.12 بررسى و شناخت مذاق شريعت و روح فقه و محدوده ارزشى آن در استنباط فقهى.(روح فقه، عبارت است از نظريه‏هاى‏عملى و اصولى كه ساختار زير بناى قوانين فقهى را شكل مى‏دهد و به تعبير ديگر زير بناى فقهى، كه منشأ احكام فقهى مى‏شود و فقيه در موارد سكوت ادلّه، يا تناقض و يا ابهام و تنافى آن، به آنها استناد مى‏كند.)

.13 جايگاه بناى عقلأ و ارزش آن، در دستيابى به قوانين فقهى.

.14 ميزان كاربرد عميل علم اصول در فقه (اين كا در كتابهاى فقهى، حقيقتاً، به چه ميزان از علم اصول بهره بردارى مى‏شود.)

.15 تفكيك و تعيين مباحث كم فائده و بى ثمر در علم اصول.

( 55 )

حوزه: در جهت اصلاح وضعيت اخلاقى حوزه، چه پيشنهادى داريد.

# پيشنهادى به مدرسان و گردانندگان حوزه دارم و توصيه‏اى به طلاب عزيز.

پيشنهادم اين است كه درس اخلاق را در حوزه زياد كنند. يكى از بزرگان مى‏گفت:

«در زمان مرحوم آقا سييد عبد الهادى شيرازى در حوزه نجف، سى درس اخلاق بود.» در حوزه ما، حداقل، اكنون بايد سى درس اخلاق باشد. البته كسانى كه مى‏خواهند درس اخلاق بگويند، بايد افراد مهذبى باشند كه بحمد الله چنين افرادى هستند در حوزه.

مدرسانى كه درس فقه و اصول و ادبيات مى‏گويند، مى‏توانند در ضمن بحثها، نكات اخلاقى را ياد آور شوند و حداقل، يك روز در هفته را به تذكرات اخلاقى اختصاص بدهند، چنانكه روش برخى از بزرگان ما بوده است.

سفارشى هم به طلبه‏ها دارم. از اينان مى‏خواهم كه به اخلاق و تهذيب نفس، اهميت بدهند. كتابهاى اخلاقى زياد بخوانند. قرآن را، با اين نگاه، زياد بخوانند.

اصول كافى، بخصوص جلد دوّم آن، روايات مفيدى را مرحوم كلينى دسته بندى كرده است.

اين را بدانيد كه علم بدون تهذيب نفس، ضررش، بيش از نفعش است. حجابى مى‏شود كه خداى نكرده، انسان را به انحراف مى‏كشاند.

حوزه: از حضرت عالى، اخيراً اثرى منتشر شده به نام «در اسات فى الاخلاق و شؤون الحكمة العمليّه» لطفاً بفرماييد به چه انگيزه‏اى دست به نگارش آن زديد و چه خلأى احساس مى‏كرديد.

# برخى از مباحث اخلاقى كه پس از انقلاب اسلامى، در نهادها و ارگانها داشته‏ام، به صورت موضوعى و مجموعه‏اى چاپ شده است كه به بيش از بيست جلد داشته‏ام، به صورت موضوعى و مجموعه‏اى چاپ شده است كه به بيش ازبيست جلد مى‏رسد. با اينكه گفتار بوده و تبديل گرفتار به نوشتار، نواقصى را، خواه ناخواه، در

( 56 )

پى دارد، ولى مورد استقبال واقع شده، به گونه‏اى كه برخى از آنها، تيراژ بسيار بالايى دارند. از اين روى احساس كردم، جامعه، به اين گونه آثار نياز دارد. از سويى، آثار مكتوب در اخلاق، كم داريم و آنها هم، كمبودهايى دارند. مثلاً، « احيأ العلوم » نوشته غزالى، ام الكتب در اخلاق است. اين اثر، با اينكه اثرى است ارزشمند، ولى، نواقصى دارد، هم در محتوا و هم در روش.

مرحوم فيض، زحمت كشيد و اين كتاب را خلاصه كرد و روايات اهل بيت را بدان افزود، با اين حال « محجةالبيضأ » نيز خالى از اشكال نيست. زيرا هر چه باشد، تهذيب و تصحيح همان « احيأالعلوم » است.

من تعجب مى‏كنم كه چرا مرحوم فيض، با آن همه توانايى علمى، اثرى مستقل در اخلاق، ننگاشت.

بعدها مرحوم نراقى، جامع السعادات را نگاشت. اين اثر هم، متأثر از احيأ العلوم غزالى است. از اين روى، وقتى به بحثهاى سنگين و ظريف اخلاقى مى‏رسد، از آنچه در « احيأ العلوم » آمده، تجاوز نمى‏كند. و ضمناً متأثر از اخلاق ارسطويى و يونانى هم هست.

معراج السعادة هم، تلخيص و ترجمه جامع السعادات است، به اضافه برخى از اشعار فارسى.

ديدم كتاب اخلاقى متكى بر ثقلين (كتاب و عترت) كه از متن دين استخراج شده باشد، كم است. به اين نكته توجّه اساسى كرده‏ام كه علم اخلاق بايد دلربا و دل انگيز باشد و اگر قرار شد علم اخلاق را با مصطلحات و انقسامات فلسفى مخلوط كنيم و همان شيوه يونانى و ارسطويى را در اين علم دنبال كنيم، همان طورى كه اين مسكويه در « طهارة الاعراق » و خواجه نصير در بعض كتابهايش و نراقى در « جامع السعادات » و ديگران كرده‏اند، كام هيچ خواننده‏اى شيرين نخواهد شد و اثر لازم را در دل سالكان نخواهد گذارد و به عكس اگر اخلاق از متن دين، يعنى از دل كتاب و سنت كه سرشار از معارف عميق اخلاقى هستند، استخراج شود، بى هيچ ترديد آن طراوت و حلاوت

( 57 )

لازم را پيدا خواهد كرد و عقيم نخواهد ماند. از خداوند متعال، خواستيم توفيق دهد، تا بتوانم، اثرى در اخلاق، با تكيه بر قرآن و عترت، بنويسم.

ابتدا تصميم داشتم، گروهى تشكيل بدهم و چندين جلد اخلاق به زبان فارسى، با استفاده از ديگر علوم وابسته، بنويسم، ولى مقدر نشد. از اين روى تصميم گرفتم، به زبان عربى بنويسم، اگر مورد قبول افتاد، ديگران آن را ترجمه كنند، تعليقه بزنند و اشكالاتش را برطرف سازند.

تا كنون، يك جلد آن چاپ شده، مجلدات ديگر نيز، در دست اقدام است. به نظر خودم، آنچه مى‏خواستم، موفق شده‏ام، تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.

حوزه: حضرت عالى تأليفات ديگرى هم داريد، درباره آنها توضيح بفرماييد.

#در فقه و اصول، هم تأليف دارم و هم تقرير. از حضرت امام، آية الله العظمى بروجردى و آية الله العظمى داماد تقريرات بسيارى در فقه و اصول نوشته‏ام.#

حوزه: در پايان، تقاضا داريم، توصيه‏اى براى ما و خوانندگان مجلّه بفرماييد.

# به جاى اين كه خود توصيه كنم، در توصيه، از دو استاد بزرگوار خود، حضرت امام و علاّمه طباطبايى، براى شما نقل مى‏كنم:

اوايل پيروزى انقلاب، روزى خدمت امام بوديم. گروهى از شركت نفت، براى ملاقات و بيعت با رهبرى، خدمت امام آمده بودند. سخنگوى آنان، خيلى خوب، صحبت كرد. از جمله گفت:

«آقا! نيامده‏ايم بگوييم از انقلاب، چه مى‏خواهيم آمده‏ايم بگوييم انقلاب، از ما چه مى‏خواهد».

امام، از اين سخن، بسيار خوشش آمد و بر افروخته شد. آن گاه در پاسخ

( 58 )

اين عزيزان فرمود:

«انقلاب، از شما، دو چيز مى‏خواهد.

يكى تهذيب نفس. چون اگر انسان، مهذب نباشد، نمى‏تواند براى انسانيت و جامعه‏اش، مفيد باشد. خود گرا و خود محور مى‏شود آن گاه، هم خود بيچاره مى‏شود و هم ديگران را بيچاره ميكند. هر چه پست و مقام، بالاتر باشد، ضررش بيشتر خواهد شد. دومين چيزى كه انقلاب از شما مى‏خواهد، عمل به وظيفه است. هر كس، هر جا كه هست آنچه را كه وظيفه اوست، خوب انجام دهد.»

راستى اگر، همه ما، اين دو توصيه حضرت امام را عمل مى‏كرديم، خيلى پيشرفت ما بيشتر بود.

متأسفانه، اين چند ساله، هر ضربه‏اى كه خورده‏ايم، يا به خاطر اين بوده است كه خود ساخته نبوده‏ايم، يا اين كه در عمل به وظيفه ،كوتاهى كرده‏ايم.

من، اين توصيه امام را تكرار مى‏كنم كه ما در اين نظام مقدس و اين نعمت بزرگ الهى، دو وظيفه داريم:

.1 تهذيب نفس.

.2 عمل به وظيفه.

اما توصيه‏اى از مرحوم علامه طباطبايى: آخرين جلسه‏اى بود كه با گروهى از بزرگان، خدمت ايشان رفتيم. حال ايشان، خوب نبود. به احترام جمع، نشست، ولى حرف نمى‏زد. جلسه، طول كشيد. بنده به ايشان عرض كردم، توصيه‏اى بفرماييد، تا مرخص شويم. ايشان فرمود:«چيزى يادم نيست.» بعد، بلافاصله فرمود:

«اين آيه، يادم آمد: اذكرونى و اشكر و الى ولا تكفرون».

بعد از آن جلسه، حال ايشان بد مى‏شود و ايشان را به بيمارستان مى‏برند. لحظات آخر عمر شريف بود كه به ملاقات ايشان رفتيم. ما كه از اتاق آمديم بيرون، از قول خانم ايشان نقل كردند:

( 59 )

«لحظه مرگ، ايشان چشمها را باز كردند و به گوشه‏اى خيره شدند. آن گاه، سه مرتبه فرمودند: توجه! توجه و از دنيا رفتند.»

اين آخرين جمله ايشان، با آن آخرين، توصيه ايشان، هر دو، براى ما، يك پيام دارد كه به ياد خدا باشيد، همه ما، در محضر خداييم. توجه به اين كه قبرى هست، برزخى هست، معادى هست.

مرحوم شهيد، در دستور العمل اخلاقى خود، توصيه مى‏فرمايد:

«انسان، در هر روز، حداقل، بايد دو مرتبه به ياد مرگ باشد.»

توجه به اين كه ما ساخته شده‏ايم كه در رفاه مطلق و لذت مطلق باشيم. هر كسى به اندازه سعه وجودى خود.

يكى لذت مطلقش، در «جنات تجرى من تحت الانهار» است.

و يكى در صحبت كردن خدا بااو:«سلام قولاً من رب رحيم». مبادا كه اين لذتها را از ياد ببريم و فرو رويم در لذتهاى زود گذر دنيا اگر لذت باشند و بشود اسم لذّت روى آنها گذارد.

اين جمله علامه، خيلى مهم است: توجه.

از خداوند مى‏خواهم، اين حال توجه را به همه ما عطا كند.

حوزه: از اين كه مزاحم وقت شريف حضرت عالى شديم، پوزش مى‏طلبيم و از حضرت عالى، به خاطر اين لطف، سپاسگذاريم.

# من هم از شما تشكر مى‏كنم و اميد وارم آنچه گفتم، مورد رضايت حضرت ولى عصر (عج) و مورد توجه شما واقع شود و اگر وقت شما را گرفتم، گفته هايم مفيد باشند.

( 60 )

فهرست آثار منتشر شده:

اخلاق:

اقتصاد:

اعتقادات :

( 61 )

.3 الامامة و الولاية فى القرآن الكريم، (با همكارى آيات: مصباح، محمدى گيلانى، يزدى و موسوى يزدى)، 1 جلد.

متفرقه:

فهرست آثار منتشر نشده:

فقه، «تأليفات»:

( 62 )

فقه «تقريرات»:

اصول:

اصول «تقريرات»:

اخلاق:

( 63 )

.2 علم الأخلاق، 297 صفحه، 1393 ه'.ق.

عرفان:

كلام و اعتقادات:

( 64 )

.2 رسالة فى المعاد، 60 صفحه.

تفسير:

اقتصاد:

متفرّقه: