( 19 )

اخلاق و حوزه‏

حوزه و اخلاق، عالم دينى و پارسايى و روحانيت و معنويت همراه و قرين يكديگرند. به هم پيوسته‏اند و جدايى‏ناپذير .

حوزه بدون اخلاق، عالم دينى بدون پارسايى و روحانيت بدون معنويت، تصور نمى‏شود. اگر هم باشد، پيوسته‏اى است درون تهى. خسى است بى مقدار بى ريشه است و زمامش در دست باد، به هر سو كه بخواهد مى‏كشدش .

پارسايى و زهد هم بدون ريشه در دانش و آگاهى، ره به جايى نمى‏برد، چراغى نمى‏افروزد، زاويه تاريكى را روشن نمى‏كند.

معنويت، با بال علم، مى‏تواند حركت كند و سرگشته‏اى را از وادى سرگشتگى رهايى بخشد و گرنه، نه خود راه مى‏يابد و نه ديگرى را مى‏تواند راه نمايد.

فلسفه وجودى حوزه‏ها، پرورش انسانهايى است كه با اين دو بال،

( 20 )

حركت كنند و جامعه انسانى بر اين دو ركن استوار سازند.

از اين روى، حوزه، نه حركت صوفيانه و عزلت گزينى را مى‏پذيرد و نه دانش اندوزى به دور از رياضت نفس را. هر دو را مى‏خواهد و بر آن پاى مى‏فشارد. حوزه‏ها، خاستگاه فضائل و مركز ستيز با رذائل اند.

حوزه‏ها در طول تاريخ، پاسدار و منادى ارزشهاى متعالى و رفتار و منش انسانى - اسلامى بوده‏اند.

تلاش داشته‏اند، با گسترش دانش و ارزش، راه بنمايانند، نور بگستردند و چراغ راه باشند، تا قافله بشرى، ره گم نكند:

«و علامات و بالنجم هم يهتدون»

نحل، 16

اين است كه هميشه و همه جا همراه كلمه «طالب علم» و «حوزه علوم دينى» قداست، تقوا و خلوص به ذهن مى‏آيد و عالم دينى، جايگاه روحانى مى‏يابد، يعنى جايگاه كسى كه به عالم ما وراى طبيعت نظر دارد و از خاكدان به ملكوت پركشيده است.

شاخصه عالم دينى، احياى معنويات و ارزشهاى و الا و گسترش آنها در بين مردم، قبيله، خويشان و معاشران است.

با دشمنان، آنان كه حريم انسانيت تجاوز مى‏كنند، مانع رشد و كمال انسهايند، مردم را به سوى پستى سوق مى‏دهند، بازار بى فرهنگى، بى هويتى، لاابالى گرى، نامردمى، بى تفاوتى و... را گرم نگه مى‏دارند، برخورد سخت و شديد دارند.

با يكديگر مهربانند و هميشه عطر عطوفت و مهربانى در بين آنان به مشام مى‏رسد.

گويى يك روح هستند، در جسمهاى گونه گون.

غيبت، تهمت، تحقير، حسد، كينه، اختلاف در بين آنان جايى ندارد.

( 21 )

بسان انبيأ مشى مى‏كنند. همان گونه كه در بين آنان، جاى تاخت و تاز رذائل نبوده، در بين اينان هم نيست.

همان گونه كه اگر انبيأ همگى در يك جامعه و در يك زمان مى‏زيستند، به يكديگر حسد نمى‏ورزيدند، به تحقير يكديگر نمى‏پرداختند. غيبت از يكديگر نميكرند، اختلافى با هم نداشتند، عالمان راستين هم، اين گونه‏اند.

كرنش، فقط براى خدا مى‏كنند.

براى هيچ كس، جز آن ذات بى نياز، به خاك نمى‏افتند.

هميشه و در همه حال، جوياى خشنودى خداوندند.

اينان، بر چهره نشان دارند.

نشان آنان، اثر سجده است كه در سيماشان نقش بسته.

افتخار آن را دارند كه به اقليمى خاص، مربوط نيستند. همه باوران، آنان را مى‏شناسند و به آنان عشق مى‏ورزند. بسان دانه‏اى هستند كه از دل خاك بيرون آيند، جوانه بزنند و محكم شوند. و قد بر افرازند و همگان را از اين سير به شكفتى وا دارند و باز دارندگان از رشد و تعالى را به خشم آورند.

اين آمرزيدگان، پيروان راستين، محمد، رسول خدا، آن پيامبر مهربانى و مهر گسترند:

« محمد رسول الله والذين معه اشدأ على الكفار رحمأ بينهم. تراهم ركّعاً سجّدايبتغون فضلاً من الله و رضواناً سيماهم فى وجوههم من اثر السّجود ذلك مثلهم فى التوراة و مثلهم فى الانجيل كزرع اخرج شطئه فازره فاستغلظ فاستوى على سوقه يعجب الزّرّاع ليغيظ بهم الكفّار وعدالله الذين امنوا و عملواالصالحات منهم مغفرة و اجراً عظيما ».

كان رحمت و مهرند. از هيچ كس، كينه به دل ندارند. چتر مهرشان بر همگان سايه مى‏گستراند.

( 22 )

چنان در پيش خدا عزيزند و والامقام كه با نخستين برخورد، قلبهاى سالم را دگرگون مى‏كنند و بر قلبها عزتمندانه حكم مى‏رانند.

نفس گرمشان، شفاى دردهاست. طبيب جانند. قلبهاى زنگار گرفته را با دم مسيحايى خود صيقل مى‏دهند و شفاف مى‏كنند و قابل درخشش نور خدا در آن.

جان‏هاى مرده را زنده مى‏كنند. گم گشتگان را، راه مى‏نماياند. گرفتاران در طوفان بلا را مهربانانه، دست مى‏گيرند.

اين درياهاى آرام، اين باغهاى سر سبز و خرم و بى خزان، اين صخره‏ها صبور، هميشه و در همه حال چنين نمى‏مانند.

آرامند و پرخنده و صبور براى پرواپيشگان، آنان كه اميد به هدايتشان مى‏رود، مظلومان، مستضعفان مادى و فكرى و فرهنگى، نه رهزنان و ظلمت گستران.

هم جاذبه دارند و هم دافعه. هم مهر مى‏ورزند و هم خشم مى‏گيرند.

هم در برابر يتيمى و ستم ديده‏اى، اشك مى‏ريزند و هم در برابر دشمنى دون، خنجر از نيام بر مى‏كشند.

هم اهل سلوكند و هم اصل عمل در ميدان اجتماع.

هم با خدا راز و نياز دارند و هم گره از كار خلق مى‏گشايند.

چه بايد كرد كه حوزه چنين بر قلّه باشد. اين گونه هميشه و همه وقت بپرورد.

آيا با برنامه ريزى و نظم و كنترل درس و بحث طلاب و پر بودن وقت آنان و مراقبتهاى معمول و رايج و امتحان و... مى‏توان اين گوهرهاى ناب را از دل اقيانوس زندگى بيرون آورد.

آيا درسهاى معمول و رابطه‏هاى عمومى وارستگان، انسانهاى خود ساخته با خيل مشتاقان، مى‏تواند كار ساز باشد و انسانهاى والا بپرورد.

( 23 )

اساساً چه زمينه هايى بايد ايجاد كرد كه انسانهاى لايق و با ظرفيت و آنان كه قلبهاى آماده دارند، بالاروند.

دگر گونيهاى بزرگ، انقلاب درونى، چگونه به وجود مى‏آيد.

آيا با نصيحت و كلى گويى و ذكر زيباييهاى بزرگان، مى‏شود، حركتى عظيم در درون انسانها به وجود آورد.

يا نه، مهم دم نيست، مهم دمنده است. اوست كه بايد مسيح باشد، تا دم مسيحا شود و مرده زنده كند.

آن قلبهاى دگر گون شده است كه دگرگونى و بالندگى و بالندگى به وجود آورد. آن نگاههاى سوزان است كه تا عمق جان مى‏سوزاند. آن دلهاى سوخته است كه در جانها شعله مى‏افروزد.

دل سوخته، عاشق، خدا باور بى قرار، «دل سوخته» به وجود مى‏آورد.

از انسانهاى معمولى، كه به راه خود مى‏روند و سر در گريبان خود دارند و به طور معمول به درس و بحث مشغول هستند، مثل هزاران هزار نفر ديگر، انسانى پر شور، تحول آفرين، شورانگيز و اتشفشان عظيم به وجود مى‏آورد كه همگان را مات و مبهوت خويش مى‏سازد چه بايد كرد كه «قاضى» بزرگ تربيت شود، تا علامه طباطباييها در دامن مهر خود بپرود و مسير زندگيها را تغيير دهد.

چه بايد كرد اساتيد والا مقدار و تالى تلو معصومى ساخته شوند، تا بسان آن روح بزرگ «امام تقوا پيشگان»، كه امروز مليونها انسان عشق او در سينه دارند و با عشق او حركت مى‏كنند و سر بر آستان مرگ مى‏سايند، پيرو راه شوند.

آنان چگونه برنامه ريختند؟

آيا آنان، ابتدأ بر قلب خود حاكميت نيافتند و هواها و هوسها خود را رام نكردند، دل از دنيا نبريدند و برنامه ريزى سخت و آهنين براى زندگى خود

( 24 )

نريختند، آن گاه، بى آن كه بخواهند، حركتشان برنامه شد، گفتارشان قانون شد، نصيحت شان شور آفريد، سكوتشان، در دورنها غوغا به پا كرد.

آيا نبايد پيش از برنامه ريزى براى ديگران، براى خود برنامه ريخت؟

آيا نبايد آنان كه براى خود برنامه دارند و با رياضتهاى مدام، رذائل را زدوده‏اند و فضيلتها را رويانده‏اند، به ميان جمع آورد، تا شمع جمع شوند؟

برنامه ريزى درسى، كنترل رفت و آمدها، درس خواندنها و نخواندنها و... بجاست و طلاب قانونمند و منظم و برنامه ريز و مفيد به وجود مى‏آورد، امّا حركتى است در سطح. آن گاه حركت عمق مى‏يابد و از لايه‏هاى رويين مى‏گذرد كه پيامبرانه پا به ميدان بگذارند آنان كه وارث پيامبرانند.

شايد امروز، كسى به سراغ آنان نيايد و در خواست رهنمود نكنند و در ساحل عشق سوزان آنان به تماشا گذارده و با كرشمه گرى تمام، كه پيرو و جوان را مست خويش مى‏سازد، همه را به سوى خود فرا مى‏خواند و فرار از اين جاذبه‏ها و اين دنياى پر تماشا براى هر كسى ميسور نيست. از اين روى، پيامبر خصالان، بايد به در خانه‏ها روند و در كوى و بر زن سير كنند و عطر آيات حق را بيفشانند، شايد، جانهاى مشتاق پيدا شوند، چشم و دل از دنيا بكنند و سوى نداى حق روى آورند.

طالبان علم، آماده‏اند. آن جوانهاى پاك و داراى قلبهاى رخشان و شفاف كه از خانواده‏هاى پايين جامعه‏اند و هنوز دنيا در اطراف آنان پيله نبسته و در تارهاى عنكبوتى دنيا گرفتار نيامده‏اند، اگر استادانه و با ظرافت زخمه بر تارهاى وجود آنان زده شود، نغمه‏هاى دل انگيزى سر خواهند داد و دنياى را به رقص در خواهند آورد و شور خواهند آفريد.

اين سخن را از روى گمان و پندار نمى‏گوييم. تجربه شده است.

آيا همه ما نديديم آن روح بزرگ، آن اقيانوس نا آرام، آن طبيب دردها،

( 25 )

چگونه به روح نوازى پرداخت و چگونه آرام گرفت و آن كه عشق به شناگرى داشت، در پرتو مهر خود، آموزشش داد و آن كه بيمار بود به درمانش پرداخت؟

آيا آن روح بزرگ نبود كه گروه گروه جوانان را به اشارتى به مسلخ عشق برد و آنان اسماعيل گونه گردن به زير تيغ او نهادند؟

آيا آن عبد صالح خدا نبود كه از جوانان بى برنامه، سر گردان، بى هدف، يا سر در لاك زندگى فرو برده، كوههاى استوار ساخت كه دنيا را مبهوت اراده خود كردند؟

پس مى‏شود دگرگونى به وجود آورد.

فقط انسانهايى مى‏خواهد خود ساخته و با اراده‏هاى آهنين كه گام در راه نهند و سخن حق را به گوش جانها رمرمه كنند و بانك بيدارى سر دهند.

شايد گفته شود: بله، مشكل همين جاست. كو آن انسانهاى خود ساخته و كو آن اراده‏هاى آهنين و كو خمينى بزرگ و...

بله، ما هم درك مى‏كنيم كه مشكل همين جاست. امّا نبايد دست روى دست گذاشت و نا اميدانه انزوا گزيد كه كو حق گويان و كو حق شنوان. كو « شاه آبادى »ها، كو آن شاگردان پارسا و كو « قاضى »ها و آن شاگردان تسليم فرمان حق و...

بايد حركت كرد، خدا، راه مى‏نمايد و دست مى‏گيرد. نفسها را گرم مى‏كند، تأثير مى‏بخشد.

آن كه براى خدا حركت را بياغازد، خدا جاى گامهاى او را استوار مى‏كند.

آن كه براى خدا صلا در دهد، خدا، صلاى او را در عمق جانها، جاى مى‏دهد.

آن كه براى خدا الگو معرفى كند و سيماى زيباى آنان را بنماياند، خدا

( 26 )

الگويش قرار مى‏دهد و چراغ هدايت را به دستش مى‏دهد، تا روشنايى دهد و تاريكيها را بزدايد.

امروز، بايد در پرتو معرفى الگوها، در پرتو خورشيدهاى پر فروغ، آرام آرام زمينه تحول را به وجود آورد، يا تحولى كه به وجود آمده به نفس گرم امام راحل، تداوم بخشيد و نگذاشت آن گرما به سردى گرايد.

آنچه در پيش روى داريد، تلاشى است در همين راستا.

خودمان، توان آن را نداشته‏ايم كه از آن گل پر شهد، شهد برگيريم و به كامها بچشانيم و از آن آفتاب عالم تاب پرتو برگيريم و زاويه تاريكى را روشنايى بخشيم و كلبه سردى را گرما دهيم و دل فسرده‏اى را شادى بخشيم، ولى بر آن بوده‏ايم كه عاجزانه بخواهيم:

نگذاريد كلبه‏ها سرد شود و دلها بفسرد و كامها تلخ شود.

نگذاريد با هجرت باغبان، آن همه گلهاى خرم دلشاد، بپژمرد و آن همه بلبلان زيبا و نغمه خوان از ندا باز ايستند.

نگذاريد آب جويبار كه با كلنگ عشق از دامنه‏ها به دشت آورده شد، راكد شود و بگندد.

آرى اين اوراقى كه در پيش روى داريد، با همه ضعف و كاستى كه خود بدان واقفيم و به بى پر و بالى خود براى پرواز در اين آسمان بلند، آگاه ؛ برگ سبزى است بر گرفته از آن باغ خرم و شاد و هديه به پيشگاه آنان كه آهنگ كوى دوست دارند.

حوزه‏