آيت اللّه خويى،در ماه مبارك رمضان سال 1374 ه ق. و ماه مبارك رمضان سال 1375 ه ق. بحث«رضاع»را تدريس كرده و تقريرات درسى ايشان را دو تن از شاگردان درس معظّم له را نگاشته و اكنون چاپ و عرضه شده است.
در اين اثر،عنوانهاى زير به چشم مىخورد:
اسباب حرمة النكاح فى الاسلام،سببيّة الرضاع لنشر الحرمة، حكم المرتضع بالاضافة الى غيره،حكم المرضعة باالضافة الى غيرها،حكم الفحل بالاضافة الى غيره،حكم ابى المرضع باالضافة الى غيره،حكم اصول المرتضع،شروط الرضاع المحرم و... .
بحثهاى طرح شده در اين اثر،در سه بخش ارائه شدهاند:
1.ماهيت الكل و گونههاى آن،ويژگيهاى الكل و روشهاى تهيه آن.
2.نجس بودن خمر و ديگر نوسيدنيهاى الكلى.دليلهاى نجس بودن و يا پاك بودن خمر و دليلهاى پاكى و نجسى ديگر نوشيدنيهاى سُكرآور.
3.الكل و كاربردهاى آن از نظر شرع. در اين بخش ابتدا موضوع نجس بودن الكل صنعتى و سپس الكل تخميرى از نظر دليلهاى فقهى و فتواى فقيهان،به بوته بررسى گذارده شده و آن گاه گزارههايى مانند:توليد الكل،استفاده از آن در جريان توليد كالاها،خريد و فروش و مصرف كالاهايى چون نوشابه،دارو،ادكلن و....از نظر شرعى به بحث گذاشته شده است.
نويسنده در اين اثر مىكوشد، حساب الكل را از خمر جدا كند.
از جمله بحثهاى پيچيده فقهى، مسائل مربوط به امور بانكى است.نويسنده در اين كتاب،در سه فصل مسأله را به بوته بررسى نهاده است:
در فصل نخست،بحثهاى نظرى بانكدارى را با عنوانهاى زير به بحث مىگذارد:
تعريف و اركان و شروز المرابحة فى الفقه،مفهوم الصيغة فى المصارف الاسلامية، مزاياا التعامل بها،الاهميد النسبيّة للمرابحة فى توظيفات المصارف الاسلامية، التكيف الشرعى و القانونى لبيع المرابحة فى المصارف الاسلامية.
در فصل ذوم،مباحث تطبيقى تبيين مىشود:
مراحل و اجرائ تنفيذ المرابحة فى المصارف الاسلامية،معايير قبول التعامل بالصيغة، اسس تحديد نسبة الربحّية، ضمانات الوفائ الاعتراضات الشرعيّة فى التطبيق، المشكلات و العقبات التى تواجه التعامل المصرفى بالمربحة، مقترحات المعالجة.
در فصل سوم،پيشنادها و نمونه هايى از مسائل نو پيدا درباره امور بانك عرضه مىشود.
اين كتاب،در بردارنده بحثهاى علمى است كه در تاريخ 23 / 1 / 74 د رمركز تربيت مدرس دارالشّفاى قم،از سوى صاحب نظران در جمع فرهيختگان حوزوى ارائه گرديده است.
در اين گردآيى،تاريخچه و ماهيت پول از نظر فقه مطرح و از سوى صاحب نظران به پرسشهاى شركت كنندگان پاسخ داده شده است.
در بخش پايانى اين اثر،مقالهاى تحت عنوان:«نقش اسكناس در نظام حقوقى اسلام»به قلم سيد محمد موسوى بجنوردى پيوست آمده است.
كتاب در سه بخش سامان يافته است:
1.اهميت فتوا و تفاوت آن با پارهاى اصطلاحات فقهى ديگر.
2.تاريخ فتوا،از عصر پيامبر اسلام(ص)تا عصر عثمانى.
3.احكام فتواى،مفتى و مستفتى.
اين اثر،چكيدههاى از مباحث محرّمة شيخ اعظم مرتضى انصارى است كه نويسنده با سبكى پسنديده و خوش آيند مطالب را به فارسى خلاصه و با دسته بندى مناسب ارائه كرده است،به گونهاى كه خواننده به آسانى با مباحث مطرح شده در مكاسب محرّمه آشنايى مىيابد،بدون اين كه در درك مباحث سرگردان شود.
اين اثر،در بر دارنده شش مقوله زير است:
مفاهيم عامه،تعامل المصارف مع علمائ خطابات الضمان،خطاب الضمان من وجهة النظر القانونية، خطاب الضمان من وجهة النظر الشرعيّة، الآثار المترتبة على عقد خطاب الضمان،نموذج لخطاب الضمان يتفق مع احكام الشريعة الاسلامية.
كتاب،با پيشگفتارى درباره ويژگيهاى مدرسه فقهى اهل بيت(ع)و ادوار فقه شيعى، آغاز مىشود.
اين پيش درآمد،نوآموز فقه را با دورههاى گذشته تاريخ فقاهت شيعه آشنا مىكند.
نويسنده،پيش از كتاب«طهارت»كه به عنوان نخستين كتاب فقهى شناخته مىشود،دو بحث طرح كرده است:شرايط تكليف و مباحث اجتهاد و تقليد.
اين كتاب درسى،بناسب جايگزين شرح لمعه باشد،از اين روى، نويسنده از طرح آراى گوناگون فقهى پرهيز مىجويد و واژگان و جملههاى روان و سليس بر مىگزيند.
از ويژگيهاى اين اثر،ارجاع به منابع اصلى،بويژه قرآن و وسائل الشيعه و مستدل كردن احكام فقهى و پرهيز از آوردن فرعهاى جزئى و غير مورد نياز است.
كتاب دروس،در واقع كتاب فتوايى است،ليكن گاه به ديدگاههاى ديگر فقيهان و دليل احكام اشاره مىكند.
جلد اول در 126 درس سامان يافته كه در آنها به كتابهاى:طهارت،صلات،زكات،خمس، صوم و حج پرداخته شده است.
مصححان، در پاورقى مآخذ آيات،روايات و اقوال را يادآور شدهاند و در پايان فهرستهاى زير را به آن افزودهاند:
آيات، ادعيه،احاديث،اماكن و بلدان،قبايل و طوائف و فرق، كتابها،اعلام و موضوعات.
در اين اثر،به گونه فشرده و مختصر تحرير الوسيله حضرت امام خمينى(ره)،شرح استدلالى شده است.متن«تحرير الوسيله»در بالاى صفحهها و مواردى كه نياز به شرح و توضيح داشته در پايين صفحهها آمده است.
مأخذ همه روايتهايى كه در اين اثر نقل شده،كتاب وسايل الشيعه است.
آن گونه كه در مقدمه كتاب آمده، نويسنده 163 اثر ارزشمند در گزارههاى گوناگون از خود بر جاى گذارده است و مركز احياى آثار ملاحبيب اللّه كاشانى،بنا دارد به اندازه توان،همه آثار وى را به زيور چاپ بيارايد.
«ذريعة الاستغناء فى تحقيق مسألة الغناء»از جمله آثار ارزشمند ملا حبيب اللّه كاشانى است.اين اثر، در ده مقدمه و سه مقصد و خاتمه سامان يافته است.
وى در مقدمههاى دهگانه، به بحثهاى كلى اصولى، فقهى و گاه مسائل مربوط به غنا مىپردازد.و در مقصد اول،ماهيت غنائ در لغت و عرف و در مقصد دوم،حكم شرعى غنائ در مقصد سوم،در استثناءات حكم غناء بحث مىكند.در خاتمه، از حكم نوحه بحث مىشود.
در پايان، فهرستهاى زير آمده است،
آيات،احاديث،ابيات منظومه،امكنه،اعلام،مصادر تحقيق و محتوى.
كتاب «العناوين»در بردارنده مقالههاى گوناگون فقهى و اصولى است،با عنوانهاى خاص،كل آن داراى 94 عنوان و جلد نخست آن داراى 26 عنوان است،بدين شرح:
1.اصالة الاشتراك فى التكليف.
2.حكم المكلّف المشتبه بكله او ببعضه.
3.بيان وجد عدم العمل بقاعدد مجهولة التاريخ فى موارده.
4.معى الشرط المتأخر.
5.قاعدة الشكّ بعد الفراغ.
6.تبعيّة الاحكام للاسماء.
7.اصالة عدم تداخل الاسباب.
8.المعرفّ و العلة الحقيقية.
9.قاعدة العسر و الحرج.
10.قاعدة نفى الضرر و الضرار.
11.قاعدد القرعة.
12.تأسيس اصالة التعبّدية فى المأمور به.
13.شرط النّية.
14.الاصل فى نافل كلّ عبادة ان يكون فى حكم فريضتها.
15.قاعدة التسامح.
16.الاصل فى كو ن كلّ زيادة و نقيصة فى العبادة مبطلاً لها.
17.مقتضى القاعدة فى الموسّعات.
18.تعرض اجزائ العبادة.
19.قاعدة الميسور.
20.اصالة الطهارة.
21.اصالة النجاسة فى الدم.
22.قاعدة الامكان فى الحيض.
23.حكم من اتى بالعبادة.
24.قاعدة تحريم ابطال العمل مطلقا.
25.تحقيق حرمة الاهانة بالشعائر.
26.الاعانة البّر و التقوى.
اين اثر يك دوره فقه استدلالى بر اساس مذهب شافعى است.جلد اول،عبادات و آنچه را كه در پيوند با آنهاست در بر دارد:شامل طهارت، نماز، زكات، روزه، حج، قسم، نذر، ذبايح،عقيقه،اطعمه و اشربه، لباس و زينت و كفارات مىشود.
جلد دوم،در بردارنده احكام خانواده و بحثهاى پيرامون خانوادگى است:احوال شخيصه، نكاح و متعلقات آن، طلاق و متعلقات آن، رضاع، نسب، لقيط، وقف، ايصائ و فرائض.
جلد سوم،در موضوع معاوضات، معاملات و جنايات است،با عنوانهاى زير:
بيع، سلم، ربا، صرف، قرض، هبه، اجراه، جعاله، صلح، حواله، شفعه، مساقات، مزارعه و مخابره، عاريه، شركت، قراض، وديعه، لقطه، رهن، كفالت، وكالت، اكراه، غصب، قصاص، ديات، حدود، جهاد، مسابقه، اقسام لهو، قضاء، قسمت، اقرار، حجر و امامة العظمى.
سيد محمد حسين فضل اللّه، در اين اثر ديدگاههاى فقهى خود را در مسائل نوپيدا،در قالب گفت و گو، به گونه زيبا و جذاب و خواندنى ارائه داده است،با اين عنوانها:
تقليد، طهارت و نجاست،احكام خانواده، روزنامه، بازار، ارتباطات، انتخابات، طبّ، هنر، امور جنسى، ورزش، هلال، اذن فحوايى و..... .
اين اثر،ترجمه كتاب ارزشمند «كنز العرفان فى فقه القرآن»، نوشته فاضل مقداد است كه جلد نخست آن،طهارت، نماز و حج را در بر دارد.
نويسنده در اين اثر، سه شرح مستدل اجتهاد و تقليد تحرير الوسيله حضرت امام خمينى مىپردازد از ويژگيهاى اين اثر،افزون بر ارائه دليلهاى فقهى فرعهاى مطرح شده،پرداختن به شرح حال راويان است و اشاره به پندهاى اخلاقى زندگى آنان،تا خواننده افزون با راويان حديث،از مكتب اخلاقى آنان نيز كسب فيض كند.
اين مجله، داراى دو دفتر است:
دفتر نخست به بيان كليات تعريفها، بويژه تحول آيين دادرسى كيفرى،از قديم تاكنون،با نگاهى گذرا به قوانين گذارده شده برخى كشورها در نيمه دوم قرن حاضر اختصاص دارد.
دفتر دوم،ويژه دعواى عمومى و خصوصى است.
تحقيقات مقدماتى، سازمان قضايى كيفرى، ادله اثبات دعواى كيفرى، اجراى احكام كيفرى و...موضوع جلدهاى ديگر را تشكيل مىدهد.
در اين اثر، مقولههاى زير،به بوته بررسى گذارده شدهاند:
آيين دادرسى مدنى،دادگاهها، صلاحيت، دادخواست،طوارى دادرسى،دخالت اشخاص ثالث در دعوى،توقيف و تعقيب و بطلان دادرسى و استرداد دعوى و...
اين كتاب، در پنج فصل سامان يافته است:
1.شرح اعمال گوناگون تجارى.
2.بحثهايى درباره تاجر،مانند:شروط تاجر و التزامات تاجر.
3.شركتهاى تجارى.
4.مؤسسه تجارى.
5.بررسى اسناد تجارى از جوانب مختلف.
اين كتاب در دو بخش سامان يافته است:
بخش اول،به تاريخچه قوانين جزايى اسلام و مفهوم تأثير گذارى زمان و مكان بر قوانين جزايى اسلام، اختصاص دارد.
در بخش دوم،ضمن بررسى معيارهاى تأثير گذارى زمان و مكان بر قوانين جزايى اسالم،اختصاص دارد.
رد بخش دوم،ضمن بررسى معيارهاى تأثير گذارى زمان و مكان بر قوانين اسلام،شش عامل مطرح شده است كه پارههاى مستقيم و پارهاى غير مستقيم بر احكام اسلام تأثير مىگذارند:
اختيارات حكومت اسلامى،عروض عناوين ثانوى و احكام ثانوى ،تغيير در فتاوا،تغيير موضوعات و مصاديق ،تغيير در ملاكات احكام، تأثير عرف بر قوانين و مقررّات.
در اين اثر،از حقوق انگلستان و ديدگاههاى گوناگون در زمينه دعاوى قراردادى بحث مىشود.
ديدگاه:فرماليسم،اصالت فرد در بازار و رفاه مصرف كننده هميشه در دستگاه حقوقى انگلستان در جدال و كشمكش هستند.در واقع قاضيان رسيدگى به اختلافهاى قراردادى،پيرو يكى از اين ديدگاهاند،از اين روى نويسنده به بررسى اين ديدگاهها مىپردازد.
در پايان اصطلاحات انگليسى - فارسى گرد آمده است.
نويسنده در اين كتاب سير تحوّل، علل،انگيزهها شيوهها و دستاوردهاى آن را در كشورهاى اسلامى بررسى كرده و چشم انداز آينده اين حركت را ترسيم مىكند.
وى مباحث را به چهار بخش تقسيم كرده است:
در بخش اول،به زمينهها و فشارهايى كه اصلاحات و تحوّلات حقوقى را موجب گرديده،مىپردازد.
در بخش دوم،فلسفه و شيوه هاى اصلاح را بررسى مىكند.
در بخش سوم،دستاوردها و آثار اصلاح و تحوّل را يادآور مىشود.
در بخش چهارم، مسائل و دشواريهاى كنونى كشورهاى اسلامى را بر مىشمرد و چشم اندازهاى آينده را ترسيم مىكند.
نويسنده، سدّ باب اجتهاد در ميان اهل سنّت و كاهش پيشرفت و پويايى در فقه شيعه را انگيزه كلّى روى گردانى از حقوق اسلامى و گرايش به نظام حقوقى غرب مىداند.وى،ضمن بررسيهاى خود،به برترى فقه اماميّه بر فقه اهل سنّت تصريح مىكند و مواردى را بر مىشمارد كه كشورهاى سنّى مذهب،براى حلّ دشواريهاى حقوقى خود،بدون ذكر منبع،به فقه امامّيه عمل كردهاند.
يادآورى:نويسنده حقوق اسلام را بيشتر از ديدگاه اهل سنّت مىنگرد.
بنابراين،آنچه به حقوق اسلام نسبت مىدهد،منظور حقوق مبتنى بر مذهب اهل سنت است.البته در پارهاى موارد به نظر شيعه نيز اشاره مىكند.
كتاب از سه بخش سامان يافته است:
رد بخش اول،كليات تعارض قوانين و پيدايش و تكامل تاريخى تعارض قوانين بررسى مىشود.
در بخش دوم،رابطه بين سيستمهاى حل تعارض و اجراى قانون صلاحيت دار، مورد تجزيه و تحليل قرار مىگيرد.
و بخش پايانى كتاب،به مسائل مهم تعارض قوانين، اختصاص دارد و در آن ار گزاره هايى چون،احوال شخصيه،اموال،اسناد و قراردادها بحث مىشود.
در اين اثر از مبانى نظرى حقوق بحث مىشود و آنگاه اين نظريه عيار سنجى و موارد قوت و ضعف آنها نمايانده و سرانجام، هر نظريه حقوقى با نظام تقنينى ايران،سنجيده مىشود.
نويسنده در اين كتاب، از سه مقوله سخن مىگويد:تقسيم جغرافيايى اشخاص،وضع بيگانگان و مسأله تعارض قوانين.
اين اثر در دو بخش سامان يافته:
در بخش نخست،مقدّمهاى بر حقوق جزاى عمومى آمده كه در آن، از جايگاه حقوق جزا در تقسيمات حقوقى، ارتباط آن با ديگر رشتههاى حقوقى و غير قضايى و تاريخچه تحّول آن صحبت شده است.
در بخش دوم،ابتدا،جرم شناسايى و تعريف مىشود و آن گاه عناصر متشكله جرم شرح داده مىشوند.
كتاب داراى دو بخش است:در بخش نخست، از مقولههاى زير بحث مىشود:
محتواى حقوقى و قضايى حقوق جزايى،احكام كيفرى در ادوار مختلف دادرسى جزايى،انواع مكاتب كيفرى،اصول عمومى حاكم بر حقوق جزاى موضوعه ايران،منابع حقوق جزا و تقسيمات حقوق جزايى.
در بخش دوم،از عناصر تشكيل دهنده جرم سخن گفته شده است:
ماهيت و مقام جزايى، عناصر عمومى جرم.
كتاب، در دو باب سامان يافته است
در باب اول،با عنوان:جرائم بر ضد اموال و مالكيت به معنى اخصّ،سه مقوله مورد مطالعه قرار گرفته است:سرقت، كلاهبردارى و خيانت در امانت.
در باب ذوم،با عنوان جرائم بر ضد اموال و مالكيت به معنى اعم،از سه جرم:چك پرداخت نشدنى،تخريب عدوانى بحث شده است.
در مقدمه،عوامل ايجاد تعهد و دين آمده است كه عبارتند از:
عقد،شبه عقد،جرم،شبه جرم و اثر قانون.
مباحث كتاب،در شش فصل زير سامان يافته است:
كليات،مبانى حقوقى مسؤوليت مدنى،اركان مسؤوليت مدنى،انواع مختلف مسؤليت مدنى،غصب و الزامات بدون قرارداد.
اين جلد،به بحث نكاح و طلاق اختصاص دارد.رد بحث نكاح،بحثهاى مربوط به نامزدى،انعقاد نكاح،موانع نكاح،و آثار نكاح مطرح شده است.
در بحث طلاق،مقوله هايى چون:فسخ نكاح، شرايط و خصوصيات طلاق،بذل مدت در ازدواج موقت و عده بحث شده است.
تلاش نويسندگان در اين اثر بر اين است كه به گونهاى پيوندمعنى شناخت و منطقى ميان معارف سنتى و اندوختههاى تاريخى خود از يك سو و معارف جديد را از سوى ديگر برقار سازند.به ديگر سخن، ميان اين دو دسته شناخت،گونهاى گفت و گو ايجاد كنند.
سنت و تجدد،قانون و تجدّد، منابع حقوق،عدالت و تجدّد،آزادى و تجدد و برابرى،فصلهاى كتاب را تشكيل مىدهند.
كتاب در شش گفتار سامان يافته است:
گفتار اول:«آشنايى با كليات حقوق عمومى»نوشته آقايان آندره ميشل و پى ير لالومى ير. اين اثر به فارسى ترجمه شده است.
گفتار دوم:در اين گفتار قانون اساسى از زمان شكلگيرى و تصويب تا زمان اصلاح به گونه همه جانبه بررسى مىشود و مطالعات تطبيقى بين نظامهاى مختلف حقوقى و كشورهاى مختلف جهان، با قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران انجام مىگيرد،و در اين بين بحثهاى گوناگون و مفيدى ارائه مىشود.
گفتار سوم:اين گفتار اختصاص دارد به«بررسىهاى حقوق اسلامى»اثر شفيق شحاته.
گفتار چهارم:در اين گفتار،ترجمه بخشى از كتاب«فرقههاى اسلامى»نوشته هانرى لائوست،تحت عنوان:«خلافت و دولت در اسلام»آورده شده است.
گفتار پنجم:در اين گفتار، تعادل قول و راههاى رسيدن به آن،بحث شده است.
دراين گفتار، مطالعات تطبيقى اساس كار نويسنده را تشكيل مىدهد.
گفتار ششم:در بر دارنده ترجمه بخشهايى از اعلاميه حقوق بشر و شهروند در 26 اوت 1789 است كه به عنوان ديباچه قانون اساسى 1791 فرانسه مورد پذيريرش واقع گرديد.
در ادامه اين گفتار، به مقولههاى زير نيز پرداخته شده است:
اعلاميه حقوق بشر و شهروند قانون اساسى 24 ژوئن 1793 فرانسه،اعلاميه حقوق و تكاليف بشر و شهروند قانون اساسى 22 اوت 1795 فرانسه،اعلاميه حقوق بشر طرح قانون اساسى 19 آوريل 1946،قانون اساسى 4 اكتبر 1946 فرانسه،قانون اساسى بلژيك 4 فوريه 1831،اعلاميه جهانى حقوق بشر در زمينه حقوق فردى،اصولى از قانون اساسى جمهورى اسلامى در زمينه حقوق فردى و آزاديهاى عمومى.
كتاب در نه گفتار زير سامان يافته است:
قيومت جزايى و اولين منايج آن،نقش ديوان داورى اتاق بازرگانى بين المللى و مقررات آن در حل اختلافات ناشى از فعاليتهاى بين المللى و موقعيت حقوقى جمهورى اسلامى ايران در داورى بين المللى،دفاع مشروع و اعمال در حكم مشروع، كيفيت تحصيل دليل، دليل باطل و آثار آن در سيستمهاى حقوقى مختلف،حق دفاع در مراجع قضايى،آثار تحصيل از طريق استراق سمع و ضبط مكالمات،حمايت حقوقى - قضايى و اجتماع اطفال و نوجوانان، مسؤوليت كيفرى اشخاص حقوقى.
اين كتاب،هفده مقاله از نويسنده را در بر دارد كه بين سالهاى 1345 تا 1375 نگاشته است.
مقالهها، به سه بخش تقسيم مىشوند:دوازده مقاله درباره حقوق مدنى و دو مقاله درباره حقوق بازرگانى و سه مقاله درباره حقوق كيفرى.
كتاب،در هفت فصل با عنوانهاى زير سامان يافته است:
مفهوم وصيت،شرايط صحت وصيّت،شكل وصيت(وصيتنامه)،حقوق و اختيارات موصى له، تنفيذ وصيت و وصى.
نويسنده، در ديباچه، ويژگيهاى زير را براى اين اثر بر مىشمرد:
بررسى مسائل از نظر قضايى،مطالعه مسائل مربوط به تعارض قوانين و اشخاص حقوقى،كثرت فروع مورد بحث، اختلاط حقوق اروپايى و فقه اسلام.
از كارهاى ارزنده و ماندگار دانش آموختگان حوزهها، گردآورى تقريرات درسى استادان بزرگ است.اثر ياد شده،از همان كارهاى ماندگار و ارزشمندى است كه يكى از دانش آموختگان حوزه درسى آيت اللّه بروجردى تقريرات اصولى استاد را گرد آورده و اكنون در دسترس اصول پژوهان قرار داده است.
در اين اثر،گزارههاى زير به بوته بررسى نهاده شدهاند:
مشتق:اوامر،نواهى،مفهوم و منطوق،عموم و خصوص و مطلق و مقيدّ و قطع و ظن.
كتاب ارزنده«اصول الفقه»نگارش مرحوم مظفر،در بين صاحب نظران مقوبل افتاد و از آن به گرمى استقبال شد و در سالهاى اخير،در رديف كتابهاب درسى حوزه علميه جاى گرفت.از آن جا كه در اين اثر بزرگ، چند بحث اصولى نيامده، شاگرد مرحوم مظفر، آقاى عرفانيان،با همان سبك استاد آن مباحث را نگاشته و با عنوان تتميم كتاب اصول الفقه،به شاگردان مدرسه دانش اصول عرضه داشته است.
مقوله هايى كه در اين اثر به بحث گذارده شدهاند، عبارتند از:
اصالة البرائة فى لسان الادلّة الاربعة،اصالة البرائة فى الكتاب الكريم،اصالة البرائة فى لسان السنّة، اصالة الاحتياط فى لسان السّنّة، اصالة التخيير فى حالة الدوران بين المحذورين.
اين تقريرات سو+مين دوره درس خارج امام خمينى است كه توسط شاگرد ايشان،آقاى سيد محمد حسن مرتضوى لنگرودى،نگارش يافته است.مقرر محترم،گاه ديدگاههاى استاد را به بوته نقد و بررسى مى گذارد و ديدگاه خود را ارائه مىدهد.
در جلد اول«جواهر الاصول»عنوانهاى زير به چشم مىخورد:
موضوع علم،وضع، الحقيقة المسمّاة بالمجاز،استعمال اللفظ فى اللفظ،العالئم التى يمتاز بها المعنى الحقيقى عن المجازى، تعارض الاحوال،الحقيقة الشرعية،الصحيح و الاعم و...
مرحوم سيد على آقا ميرى،از شاگردان برجسته ميرزا حبيب اللّه رشتى و آية اللّه شريبانى و آخوند خراسانى بوده است.
كتاب«غاية الاصول»،در واقع، تقريرات درسى آخوند خراسانى است.كتاب،از مقدمه و چهار مقصد تشكيل شده است:مقصد اول،در اوامر،مقصد دوم،در نواهى، مقصد سوم، در مفاهيم و مقصد چهارم، در عام و خاص.
حاشيه مرحوم ميرزار ابوالحسن مشكينى،از جمله حاشيههاى ارزشمند بر «كفاية الاصول»است كه همواره مورد مراجعه محققان و استيد كفايه بوده و به تازگى به همت جناب سامى خفاجى، متن و شرح كفايه تحقيق و تصحيح و در پنج مجلد منتشر شده است.
محقق محترم،در مقدمه شرح حال آخوند خراسانى و شارح را آورده و افزون بر استوار ساختن عبارات متن و شرح،مأخذ آيات و روايات و اقوال را در پاورقى يادآور شده است.
در پايان جلد پنجم،چهارده فهرست براى تمام مجلدات تهيه شده كه خوانندگان و پژوهشگران را در يابيدن مطلب بسيار كمك خواهد كرد.
الفهرس الموضوعى للاجزاء الخمسة، التصويبات،الآيات القرآنية،الاحاديث الشريفة، الاشعار،اسمائ المعصومين(ع)،الاسمائ، الالقاب،الكنى،الاسماء المبتدئة بابن،الكتب،البلدان،الطوائف و الجماعات و مصادر التحقيق.
در حدود نيمه اول قرن پنجم هجرى(يعنى پس از گذشتن بيش از سه قرن از تأليف نخستين كتاب رجالى)اصول اربعه رجاليه، يعنى: چهار كتاب معروف و مورد استفاده اين علم كه از تركيب و تصحيح و تمتزاج كتابها و نوشتههاى پيشين تشكيل شده يود،به رشته تحرير درآمد و سرفصل تازهاى در تاريخچه اين علم گشوده شد.اين چهار كتاب عبارت است از:
1.اختيار الرجال.
2.الفهرست.
3.الرجال.
هر سه نگارش شيخ ابو جعفر محمد بن الحسن طوسى،در گذشته 460.
4.فهرست،معرف به رجال نجاشى،نگارش احمد بن على نجاشى در گذشته 450.
اين چهار كتاب در طول قرنهاى متعديد كه از نگارش آنها گذشته، هماره مورد توجه و استفاده و مراجعه خبرگان اين فن قرار داشته و كارهايى از قبيل:ترتيب،تبويت،جمع و تفصيل بر اساس آنها انجام گرفته است.
اين قرن، به خاطر نگارش اين چهار كتاب،بايد سرآمد قرنهاى پيشين و نقطه اوج فعاليتهاى رجالى تا آن روز دانست.
در اين مقاله ارزشمند،حضرت آيت اللّه خامنهاى، مقام معظم رهبرى،در 25 سال پيش، به گونهاى عالمانه، فنى و دقيق به معرفى و ارزيابى دو كتاب از چهار كتاب،اصلى علم رجال:(اختيار و فهرست شيخ طوسى)مىپردازد و در جلد اول يادنامه علامه امينى به چاپ مىرسد و در همان جا وعده مىدهد كه تتمة اين جلد اول يادنامه علامه امينى به چاپ مىرسد و در همان جا وعده مىدهد كه تتمة اين مقال كه مشتمل است برمعرفى دو كتاب ديگر از چهار كتاب اصلى علم رجال:
(كتاب الرجال و يا «الابواب»،نوشته شيخ طوسى و كتاب فهرست،معروف به «رجال نجاشى»نگارش ابوالعباس احمد نجاشى)در جلد دوم اين يادنامه از نظر خوانندگان بگذرد،كه متأسفانه تاكنون در دسترس اهل تحقيق قرار نگرفته است.
نويسنده محترم و معزز در اين مقال، پيش از ورود به بحث،چند بحث بسيار مفيد ارائه مىدهد كه پژوهشگران علم رجال را در تحقيق و پژوهش، به كار خواهد آمد و راهگشا خواهد بود و آنها عبارتند از:
تعريف علم رجال
تاريخچه و سير اجمالى اين علم،تا دوره شيخ طوسى و نجاشى
آغاز و انگيزه تدوين هر يك از رشتههاى علم رجال. و....
در اين رساله، گروخى از روايان كه در سند روايات كتابهاى چهارگانه و غير آنها قرار گرفتهاند و وثاقت آنها از نظر نويسنده، مسلم است،شناسانده شدهاند:
احمد بن على نجاشى،احمئ بن محمد برقى،ثابت بن دينارابوحمزه ثمالى،جعفر بن بشير ابو محمد بجلى،جعفر بن محمد بن قولويه، جعفر بن محمد فرازى، حسن بن محبوب ابوعلى،حسن بن محمد بن سماعه و على بن حسن طاهرى.
در پايان،دو مقال تحت عنوان:«هداية رجالية»پيوست كتاب شده است كه در پيوست نخست، نام 56 تن از كسانى كه در رجال شيخ در بخش راويان با واسطه و بىواسطه ذكر شدهاند، گردآمده و در پيوست دوم،معناى«اسند عنه»شرح داده شده است.